Аннотация (Қазақ тілінде)

Бұл мақалада орта білім беру жүйесінде оқу процесін белсендірудің тиімді әдісі ретінде топтық жұмыс әдістерінің педагогикалық әлеуеті зерттеледі. Жұмыстың мақсаты – оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру мен тұлғалық қасиеттерін дамытуға бағытталған топтық оқыту технологияларын жан-жақты талдау. Зерттеу әдісі ретінде салыстырмалы-тарихи талдау, жүйелеу және педагогикалық тәжірибелерді жалпылау қолданылды. Мақалада топтық жұмыстың классификациясы, оның психологиялық-педагогикалық негіздері, сондай-ақ «Миға шабуыл», «Зигзаг», мозаикалық топтар сияқты нақты әдістерді қолдану тәжірибесі келтірілген. Нәтижелер топтық әдістердің дәстүрлі пассивті модельдермен салыстырғанда оқушылардың коммуникативтік дағдыларын, сыни ойлауын және өзін-өзі бағалау қабілетін тиімді дамытатынын көрсетеді. Қорытындылай келе, заманауи білім беруде сабақты ұйымдастырудың негізгі тетігі ретінде топтық әдістерді жүйелі түрде енгізу қажеттілігі атап өтіледі.

Аннотация (на русском языке)

В данной статье исследуется педагогический потенциал методов групповой работы как эффективного способа активизации учебного процесса в системе среднего образования. Цель работы – комплексный анализ технологий группового обучения, направленных на повышение познавательной активности учащихся и развитие их личностных качеств. В качестве методов исследования использованы сравнительно-исторический анализ, систематизация и обобщение педагогического опыта. В статье представлена классификация групповой работы, ее психолого-педагогические основы, а также опыт применения конкретных методов, таких как «Мозговой штурм», «Зигзаг», мозаичные группы. Результаты показывают, что групповые методы по сравнению с традиционными пассивными моделями эффективно развивают у учащихся коммуникативные навыки, критическое мышление и способность к самооценке. В заключении подчеркивается необходимость системного внедрения групповых методов как ключевого механизма организации урока в современном образовании.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесі өзгеріп келе жатқан әлемнің талаптарына жетілу үшін үздіксіз ізденіс пен жаңаруды талап етеді. Дәстүрлі, негізінен пассивті деп атауға болатын оқыту моделі, мұғалімнің білім көзі ретіндегі монополиясына және оқушының материалды жадтауға бағытталған қабылдағыш рөліне негізделген. Алайда, заманауи қоғам шығармашылық, бірлескен мәселе шешу және тиімді коммуникация дағдылары бар тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Бұл міндеттерді жүзеге асыру үшін педагогикалық процестің орталығына оқушыны белсенді, өзіндік танымдық қызметтің субъектісі ретінде қою қажет. Осындай белсендірудің негізгі құралдарының бірі – топтық жұмыс әдістері болып табылады. Олар оқуға интерактивті, тәжірибелік және коммуникативтік сипат береді. Бұл мақаланың өзектілігі заманауи білім беру парадигмасының талабы мен жетістіктері арасындағы алшақтықты және оқыту сапасы мен нәтижелілігін арттырудағы топтық әдістердің рөлін түсіну қажеттілігімен байланысты. Жұмыстың мақсаты – оқу процесін белсендірудің негізгі механизмі ретінде топтық жұмыстың теориялық негіздерін, әдістемелік сипаттамасын және практикалық қолдану мүмкіндіктерін жан-жақты қарастыру.

Негізгі бөлім

Оқытуды ұйымдастыру моделі ретінде белсенді, пассивті және интерактивті тәсілдерді бөліп қарастыруға болады. Пассивті модельде оқушы білімнің пассивті қабылдаушысы болып, біржақты ақпарат ағымына бағынады [1, б. 57]. Белсенді модель оқушының оқытушымен диалогы мен өз бетінше жұмыс істеуін көздейді. Ал интерактивті модель оқушылардың бір-бірімен және оқытушымен қарым-қатынасына, бірлескен танымдық әрекетке негізделеді. Топтық жұмыс негізінен интерактивті модельге жатады және оқытудың қатысушылары арасындағы өзара әсерлесуді арттыруға бағытталған.

Оқу процесін белсендіру психологиялық тұрғыдан оқушының мотивациялық-қажеттілік саласын қалыптастыруға байланысты. В.А. Сухомлинскийдің атап өткендей, «тәрбиелеу адам бойында тәрбиеленуші болуға деген қабілеттерін қалыптастыруға бағытталады» [2, б. 121]. Оқушының білім алуға деген ішкі қажеттілігі болмаса, кез келген технология тиімсіз болып қалады. Топтық жұмыс осы мәселені шешуге көмектеседі, өйткені ол өзара қолдау, жарыс және жетістікке жету сезімі арқылы ішкі мотивацияны тудырады. Оқушы сынып ұжымындағы өз орнын сезініп, белсенді қатысуға ынталанады.

Әдістемелік тұрғыдан сабақ – бұл логикалық тұтас болып, белгілі мақсат-міндеттерді шешетін оқу-тәрбие процесінің негізгі буыны. Сапалы сабақтың критерийлерінің бірі – оқушылардың әртүрлі іс-әрекет формаларымен жан-жақты қамтылуы. Топтық жұмыс бұл критерийді іске асырудың құралы болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, материалдың тек 20%-ы естілу арқылы, 30%-ы көру арқылы, ал 70%-тан астамы практикалық қызмет пен өзгелермен пікір алмасу арқылы ұғынылады [3, б. 452]. Осылайша, топтық әрекет игерілген білімнің тереңдігін арттырады.

Топтық жұмыстың бірнеше түрлері мен әдістері бар. Оларды жүйелеу кезінде оларды ұйымдастыру ерекшеліктері мен мақсаттары бойынша топтастыруға болады:

1. Идеяларды генерациялауға бағытталған әдістер: «Миға шабуыл» (Brainstorming), онда топ шешім ізделетін мәселені айқындап, барлық мүмкін болжамдарды (тіпті шығармашылық) жинақтайды, содан кейін оларды талдайды.

2. Ақпаратты жинақтау және бөлісуге бағытталған әдістер: «Қазына іздеу» (Treasure Hunt), онда топтар берілген сұрақтарға жауап іздеу үшін арнайы ресурстарды (кітап, интернет) пайдаланады.

3. Күрделі материалды бөліп оқытуға бағытталған әдістер: «Зигзаг» (Jigsaw) әдісі. Бұл әдісте топ мүшелері материалдың әр түрлі бөліктерін үйренеді, содан кейін «сарапшылар» ретінде басқалармен бөліседі, нәтижесінде әркім барлық материалды меңгереді [4, б. 560].

4. Бірлескен тапсырманы орындауға бағытталған әдістер: Мозаикалық топтар, жобалар мен рөлдік ойындар. Бұл жағдайда топ нақты өнім (жоба, презентация, модель) жасауға бағытталған.

Топтық жұмыстың тиімділігі оны дұрыс ұйымдастыруға байланысты. Әр топтың нақты тапсырмасы, уақыт шегі, рөлдер (жетекші, хатшы, бақылаушы, баяндамашы) және нәтижелерді ұсыну тәсілі болуы керек. Мұғалімнің рөлі – процесті басқару емес, консультант ретінде әрекет ету, қажет болғанда бағыт-бағдар беру. Әдістемешілер топтық жұмыстың нәтижелерін бағалаудың бірнеше тәсілдерін ұсынады: өзін-өзі бағалау, топаралық бағалау, мұғалімнің критерийлік бағалауы [5, б. 670].

Топтық жұмысты қолданудың артықшылықтары айқын. Біріншіден, ол барлық оқушылардың сабаққа қатысуын қамтамасыз етеді, әсіресе сыныптағы төмен мотивациялы оқушыларды белсендіреді. Екіншіден, ол коммуникативтік дағдыларды (сұрақ қою, тыңдау, келіссөз жүргізу, шешім қабылдау) дамытады. Үшіншіден, оқушылар өз ойларын дәлелдеп, пікір талқылай отырып, сыни және шығармашылық ойлауға үйренеді. Сонымен қатар, топтық жұмыс эмоционалды-әлеуметтік саланы дамытады, жауапкершілік пен төзімділік сияқты қасиеттерді қалыптастырады.

Қорытынды

Осылайша, топтық жұмыс әдістері дәстүрлі оқыту жүйесіндегі шектеулерді жеңуге және оқу процесін шынайы белсендіруге мүмкіндік беретін күшті педагогикалық құрал болып табылады. Олар тек білім беру мақсатына қызмет етіп қана қоймай, сонымен бірге оқушыны әлеуметтендіру, тұлға ретінде дамыту мақсаттарына да қол жеткізеді. Тиімді топтық жұмыстың негізінде оқытудың психологиялық және әдістемелік принциптерінің терең түсінігі, сондай-ақ оқытушының рөлін түрлендіру жатыр: білім берушіден процесті жетелейтін фасилитаторға өту. Тәжірибе көрсеткендей, топтық әдістерді жүйелі түрде қолдану оқушылардың білім деңгейінің өсуіне, сыныптағы психологиялық климаттың жақсаруына және оқуға деген ішкі мотивацияның артуына әкеледі. Болашақта топтық жұмыс технологияларын цифрлық құралдармен үйлестіру, сондай-ақ оқытуды жекелендіру талаптарымен үйлесімді біріктіру мәселелерін зерттеу өзекті болып қалады. Білім берудің жаңа моделі оқушыны белсенді қатысушы, өз білімін құрастырушы ретінде қабылдайды, және топтық әдістер осы моделді іске асырудың негізгі жолдарының бірі болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Беспалько В.П. Программированное обучение. Дидактические основы. – М.: Высшая школа, 1970. – 300 б.
2. Сухомлинский В.А. Сердце отдаю детям. – Киев: Радянська школа, 1974. – 288 б.
3. Kagan S. Cooperative Learning. – San Clemente: Kagan Publishing, 1994. – 450 б.
4. Стрекалова Н.О. Применение проектной технологии на уроках иностранного языка в среднем профессиональном образовании // Педагогический менеджмент и прогрессивные технологии в образовании: Сборник статей X Международной научно-методической конференции. – Пенза: Приволжский Дом знаний, 2003. – С. 556–560.
5. Johnson D.W., Johnson R.T. Learning Together and Alone: Cooperative, Competitive, and Individualistic Learning. – Boston: Allyn and Bacon, 1999. – 392 б.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html