Аннотация

Бұл мақаланың мақсаты тәртіп ұғымын жан-жақты талдау және оның жеке тұлғаның дамуындағы, әлеуметтік қатынастарды реттеудегі рөлі мен маңыздылығын ашып көрсету болып табылады. Түсіндірме-зерттеу әдісі қолданылып, тәртіптің ішкі (өзін-өзі басқару) және сыртқы (әлеуметтік нормалар) аспектілері ажыратылады. Мақалада тәртіпті қалыптастырудың жеке өмірдегі, білім беру және кәсіби ортадағы практикалық әсері зерттеледі. Қорытындыда тәртіптің өмір сүру сапасын арттырудағы, мақсатқа жетудегі шешуші фактор ретіндегі рөлі айқындалады. Брайан Трейси, Сәкен Сейфуллин сияқты тұлғалардың тәжірибесі мысалға алынады. [1], [2]

Аннотация

Цель данной статьи – всесторонний анализ понятия дисциплины и раскрытие ее роли и значимости в развитии личности и регулировании социальных отношений. Используется описательно-исследовательский метод, выделяются внутренний (самоуправление) и внешний (социальные нормы) аспекты дисциплины. В статье исследуется практическое влияние формирования дисциплины в личной жизни, образовательной и профессиональной среде. В заключении определяется роль дисциплины как решающего фактора в повышении качества жизни и достижении целей. В качестве примеров приводится опыт таких личностей, как Брайан Трейси и Сәкен Сейфуллин. [1], [2]

Abstract

The purpose of this article is to provide a comprehensive analysis of the concept of discipline and to reveal its role and importance in personal development and the regulation of social relations. A descriptive-research method is used, distinguishing between internal (self-management) and external (social norms) aspects of discipline. The article examines the practical impact of cultivating discipline in personal life, educational and professional environments. The conclusion defines the role of discipline as a decisive factor in improving the quality of life and achieving goals. The experiences of figures such as Brian Tracy and Saken Seifullin are cited as examples. [1], [2]

Кіріспе

Тәртіп – бұл қоғамның, ұйымның немесе жеке адамның өмір сүруінің, іс-әрекетінің негізін құрайтын жағдай. Бұл ұғым өзектілігін ешқашан жоғалтпайды, өйткені ол табыстың, тиімділіктің, тіпті қоғамдық тұрақтылықтың кілті болып табылады. Зерттеу тақырыбын таңдау оның теориялық мәні – адам мінез-құлқын түсінудегі маңызды категория ретінде, сондай-ақ практикалық құндылығы – білім беру, басқару және жеке өзін-өзі жақсарту процестеріндегі қолданылуымен негізделеді. Тәртіпсіздік, еріншектік заманауи әлемнің көптеген мәселелерінің түп тамырында жатыр, сондықтан оның мәні мен қалыптасу механизмдерін түсіну өте маңызды болып табылады.

Негізгі бөлім

Тәртіп (дисциплина) түрліше анықталады. Жалпы алғанда, оны екі түрге бөлуге болады: сыртқы және ішкі (өзін-өзі басқару) тәртіп. Сыртқы тәртіп белгіленген ережелер мен нормаларға (мысалы, заңдар, еңбек кестесі, мектеп ережелері) бағынуды білдіреді және әлеуметтік қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етеді [1, б. 45]. Ішкі тәртіп – бұл сыртқы бақылаусыз да, адамның өз еркімен мақсатқа жету үшін талаптарды сақтауы, өз әрекеттерін ұйымдастыруы. Ол ерік-жігерді, шыдамдылықты, өзін-өзі бақылау қабілетін талап етеді. Психологиялық тұрғыдан алғанда, ішкі тәртіп мотивацияны ұзақ мерзімді іске асыру құралына айналдырады [2, б. 112]. Бір істі бастау үшін мотивация қажет болса, оны үздіксіз жалғастыру үшін тәртіп талап етіледі.

Тәртіптің жеке тұлғаның өміріндегі маңыздылығы аса зор. Ол уақытты тиімді басқаруға (тайм-менеджмент) негіз болады. Брайан Трейси сияқты өзін-өзі дамыту саласының маманы өзінің «Бақаны же» кітабында ең қиын тапсырманы (бақа) таңертең бірінші кезекте орындауды ұсынады, бұл тәртіптің күнделікті практикасының нақты үлгісі болып табылады [3]. Тәртіп мақсатқа жету, жаңа дағдыларды игеру үшін жүйелі түрде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Ол концентранцияны арттырып, шешім қабылдау сапасын жақсартады. Сонымен қатар, тәртіп жауапкершілік сезімін дамытады, өйткені адам өз міндеттері мен уақыты үшін жауап бере бастайды.

Қоғамдық өмірде тәртіптің ролі де айрықша. Ол еңбек этикасының, кәсіби стандарттардың құрамдас бөлігі болып табылады. Ұйымның жұмыс істеу қабілеттілігі оның қызметкерлерінің тәртіптілігіне тікелей байланысты. Білім беру саласында тәртіп оқу процесінің нәтижелілігінің кепілі ретінде қарастырылады. Соңғы жылдары «позитивті тәртіп» (positive discipline) тұжырымдамасы кеңінен тарады, әсіресе бала тәрбиесінде. Бұл тәсіл жазалауды емес, өзара құрмет пен түсіністікке негізделген шекаралар қоюды, сондай-ақ жақсы мінез-құлықты нығайтуды болжайды [4]. Позитивті тәртіп баланың өзін-өзі бақылау дағдыларын қалыптастыруға, оның эмоционалды интеллектін дамытуға ықпал етеді.

Тарихи және мәдени тұрғыдан тәртіпке үлкен мән берілген. Қазақ зиялысы, жазушы Сәкен Сейфуллин өзінің күн тәртібі мен жан-жақты өзін-өзі тартуымен ерекшеленді. Ол таңертең ерте тұрып, уақытты жоспарлап, күнделік жүргізіп, оқуға көп уақыт бөлді. Оның үстелі әрқашан таза болып, бұл сыртқы реттілік ішкі реттіліктің көрінісі екенін білдіретін [5]. Бұл мысал тәртіптің шығармашылық және рухани дамуға қалай қызмет ететінін көрсетеді.

Тәртіптің дамуына әсер ететін факторларды атап өту маңызды. Бұған тәрбие, отбасы жағдайы, білім беру жүйесінің сапасы, қоршаған орта және жеке басының психологиялық ерекшеліктері жатады. Қоғамда тәртіпті құрметтейтін, оның маңыздылығын түсінетін орта болуы жеке адамның осы сапаны қалыптастыруын жеңілдетеді. Бірақ, сыртқы жағдайлар шешуші рөл атқармайды, өйткені тәртіптің негізі ішкі мотивация мен ерік-жігерге негізделеді.

Тәртіпті дамытудың бірнеше практикалық әдістері бар. Бұл жоспарлау мен күн тәртібін құру, нақты және орындалуы мүмкін күнделікті мақсаттар қою, сабақтылықты қалыптастыру, өзін-өзі бақылауды дамыту және уақытты басқару дағдыларын игеру болып табылады. Әдеттерді қалыптастыру тәсілі де аса тиімді, өйткені үйреншікті іс-әрекет тәртіпті табиғи және міндетті емес етеді. Бастапқыда шағын жеңіс табып, өзін-өзі нығайту да өзекті.

Тәртіпсіздіктің (прокрастинация, ретсіздік) теріс салдары тек жеке өмірде ғана емес, қоғамдық деңгейде де байқалады. Жеке деңгейде бұл стресстің, уақыт тапшылығының, міндеттерді орындамаудың және өзін-өзі бағалаудың төмендеуінің себебі болады. Ұйымдық деңгейде тәртіпсіздік жобалардың кешігуіне, сапаның төмендеуіне және тым қымбатқа түсетін экономикалық шығындарға әкеледі. Сондықтан, тәртіпті мәдениет ретінде қалыптастыру жеке дамудың да, ұжымдық табыстың да кепілі болып табылады.

Тәртіпті қалыптастыру жеке даму үшін де, қоғамның тұрақтылығы үшін де қажет. Ол тек ережелерге бағыну емес, сонымен бірге еркіндік пен шығармашылыққа жол ашатын құрылым болып табылады. Тәртіптің жоқтығында жоспарлар іске аспайды, міндеттер орындалмай қалады, ал потенциал толығымен ашылмайды.

Қорытынды

Тәртіп – бұл күрделі құбылыс, ол сыртқы нормаларға бағынуды да, ішкі өзін-өзі басқаруды да қамтиды. Оның жеке және әлеуметтік маңыздылығы сөзсіз: тәртіп мақсатқа жетудің, уақытты тиімді пайдаланудың, кәсіби жетістіктердің және гармониялы қарым-қатынастардың негізгі шарты болып табылады. Мотивация бастауыш ынталандырушы күш ретінде қажет болса, ұзақ мерзімді жетістік тәртіп арқылы ғана қамтамасыз етіледі. Позитивті тәртіп тәсілдерінің дамуы, әсіресе тәрбие саласында, бұл құбылыстың қазіргі заманғы түсінігін көрсетеді. Сәкен Сейфуллин немесе Брайан Трейси сияқты тұлғалардың тәжірибесі тәртіптің табысқа әкелетін күшті құрал екенін растайды. Қорытындылай келе, тәртіп – бұл өмір сүру сапасын арттыратын, жетістікке апаратын және жеке дамуға ықпал ететін өмірлік дағды. Оны игеру – заманауи әлемнің талаптарына сәйкес келудің маңызды шарты болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Ильин Е. П. Психология воли. – СПб.: Питер, 2009. – 368 с.
2. Duckworth, A. L. Grit: The Power of Passion and Perseverance. – New York: Scribner, 2016. – 352 p.
3. Трейси Б. Бақаны же. Прокрастинациядан жойылудың 21 тәсілі / Ауд. қазақ тіліне. – Алматы: Фолиант, 2018. – 256 б.
4. Nelsen, J. Positive Discipline. – New York: Ballantine Books, 2006. – 384 p.
5. Сейфуллин С. Тар жол, тайғақ кезең: Өмір жолынан ойлар. – Алматы: Жазушы, 1993. – 320 б.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html