Аннотация. Бұл мақала сын тұрғысынан ойлауды (СТО) дамытудың заманауи әдіснамасы ретінде мектеп сабақтарында қолданудың тиімділігін зерттеуге арналған. Зерттеудің мақсаты – СТО технологиясының негізгі қағидалары мен кезеңдерін (қызығушылықты ояту, мағынаны тану, ой толғаныс) талдап, оларды география пәнінің мысалында практикалық қалай жүзеге асыруға болатындығын көрсету. Жұмыста қолданылған әдістерге танымдық-белсенділік теориясына, салыстырмалы талдауға және тәжірибелік бақылау деректеріне сүйену жатады. Нәтижелер СТО-ны қолдану оқушылардың танымдық белсенділігін айтарлықтай арттыратынын, өз бетінше ойлау, зерттеу және пікірталас қабілеттерін дамытатынын көрсетеді. Мақалада қызығушылықты оятудағы проблемалық тәжірибелердің, мағынаны тану кезеңіндегі «Инсерт» жүйесі сияқты әдістердің және ой толғаныс кезеңіндегі «Венн диаграммасы», «Синквейн» секілді шығармашылық техникалардың рөлі егжей-тегжейлі қарастырылады. Қорытындыда СТО-ның оқушы мен мұғалім арасындағы ынтымақтастық қатынастарды нығайтатыны, білімді жан-жақты түсінуге ықпал ететіні және заманауи білім берудің негізгі талабы – сыни ойлай білетін тұлғаны қалыптастыруға бағытталғаны атап өтіледі. Мақала педагог-зерттеушілерге, мектеп мұғалімдеріне және білім беру саласының мамандарына арналған.

Аннотация. Данная статья посвящена исследованию эффективности применения современной методики развития критического мышления (КМ) на уроках в школе. Цель исследования – проанализировать основные принципы и этапы технологии КМ (вызов, осмысление, рефлексия) и показать, как их можно реализовать на практике на примере предмета география. В работе использованы методы, опирающиеся на теорию познавательной активности, сравнительный анализ и данные практического наблюдения. Результаты показывают, что использование КМ значительно повышает познавательную активность учащихся, развивает способности к самостоятельному мышлению, исследованию и дискуссии. В статье подробно рассматривается роль проблемных экспериментов на этапе вызова, таких методов, как система «Инсерт» на этапе осмысления, и творческих техник, таких как «Диаграмма Венна», «Синквейн» на этапе рефлексии. В заключении отмечается, что КМ укрепляет отношения сотрудничества между учеником и учителем, способствует всестороннему пониманию знаний и направлена на формирование личности, способной критически мыслить, что является ключевым требованием современного образования. Статья предназначена для педагогов-исследователей, школьных учителей и специалистов в области образования.

Кіріспе. Қазіргі білім беру жүйесі жаңа талаптарға тап болып отыр. Жылдам өзгеретін ақпараттық қоғамда тек фактілер мен білімдер жинағын меңгеру емес, оларды сыни тұрғыдан талдай, бағалай, өмірлік жағдайларда қолдана алу қабілеті аса маңызды болып отыр. Осыған байланысты сын тұрғысынан ойлауды (СТО) дамыту технологиясы білім беру процесінде ерекше орын ала бастады. Тақырыптың өзектілігі мемлекет басшысы Н.Ә. Назарбаевтың болашақтың жоғары технологиялық өндірістері үшін алысқа бағдарланған, кең ауқымда жаңаша ойлай алатын кадрларды дайындау қажеттілігін атап өткен сөздерінде де көрініс табады [1]. Практикалық маңыздылығы осындай технологияны қолдану арқылы мұғалім сабақтың мазмұнын ғана емес, сонымен қатар оқушының танымдық белсенділігін арттыратын, ойлау қабілеттерін дамытатын жағдай жасай алады. СТО – бұл білім мен тәжірибені белсенді қабылдау, талдау, синтездеу және шығармашылық қолдану процесі. Бұл мақаланың мақсаты сын тұрғысынан ойлау технологиясының негізгі ерекшеліктерін және оны география сабақтарында тиімді қолдану тәжірибесін талдау болып табылады.

Негізгі бөлім. Сын тұрғысынан ойлау технологиясы үш негізгі кезеңнен тұрады: қызығушылықты ояту (Challenge), мағынаны тану (Comprehension) және ой толғаныс (Reflection). Бұл кезеңдер оқушының жаңа білімге қарай танымдық сапарын бейнелейді және әрбір кезең оның белсенді қатысуын талап етеді. Технологияның жетекші қағидасы – оқушының өзі білімнің белсенді құраушысына айналады, ал мұғалім – жетекші, көмектесуші, ұйымдастырушы рөлінде болады.

Бірінші кезең – қызығушылықты ояту. Бұл сабақтың кіріспе бөлімі, онда оқушының бұрынғы білімі мен тәжірибесі белсенділенеді, жаңа тақырыпқа деген қызығушылығы оятылады. Мұнда мақсат оқушының өзінің білетіндерін анықтау, оның ойын қозғау және жаңа материалды меңгеруге мотивация жасау. Тиімді әдістерге проблемалық сұрақтар, күнделікті өмірден мысалдар, қысқа тәжірибелер жатады. Мысалы, «Атмосфералық қысым» тақырыбын ашу үшін сызғыш пен газет арқылы қарапайым тәжірибе жасауға болады: газетке басылған сызғыштың шетіне соққы берілсе де, газет қозғалмайды. Бұл «Неліктен?» деген сұраққа әкеледі және оқушылардың әртүрлі жорамалдарын тудырады. Осындай проблемалық жағдай оқушылардың назарын тақырыпқа аударуға, жаңа білімге деген қажеттілік сезімін оятуға мүмкіндік береді [2].

Екінші кезең – мағынаны тану. Бұл сабақтың негізгі бөлімі, онда жаңа ақпаратпен тікелей жұмыс жасалады. Оқушы мәтінді оқиды, талдайды, жүйелейді, өзінің бұрынғы білімімен байланыстырады. Бұл кезеңде «Инсерт» (INSERT) жүйесі сияқты әдістер өте тиімді. Оқушылар мәтінді белгілермен («V» – білемін, «+» – жаңа, «-» – қарама-қайшы, «?» – түсінбедім) оқи отырып, оны белсенді түрде қабылдайды. Мысалы, атмосфералық қысым, барометр, циклон сияқты жаңа ұғымдармен танысқанда, оқушы өзінің алдыңғы білімін («V») жаңа ақпаратпен («+») толықтырады, кейбір жорамалдарын түзетеді («-») және түсініксіз нүктелерін белгілейді («?»). Бұл әдіс мәтінді тереңірек түсінуге, маңызды ақпаратты іріктеуге және қабылдау барысында рефлексия жасауға үйретеді.

Үшінші кезең – ой толғаныс. Бұл сабақты қорытындылау, алған білімдерін жүйелеу, бағалау және шығармашылық тұрғыдан қолдану кезеңі. Оқушы өзінің не үйренгенін басқалармен бөліседі, пікір алмасады, алған білімінің маңыздылығын түсінеді. Осы кезеңге арналған әдістерге «Венн диаграммасы», «Синквейн», эссе жазу, есептер шығару, топтық талқылау жатады. Мысалы, циклон мен антициклонның ұқсастығы мен айырмашылығын «Венн диаграммасы» арқылы көрнекі түрде салыстыруға болады. Ал атмосфералық қысымға байланысты есептер шығару (мысалы, белгілі биіктіктегі қысымды есептеу) ойлаудың аналитикалық қабілеттерін дамытады. «Атмосфералық қысым» тақырыбы бойынша синквейн құрастыру оқушының тақырыпты қысқаша және шығармашылықпен жалпылауын талап етеді.

СТО технологиясын қолданудың тиімділігі бірқатар артықшылықтарға ие. Біріншіден, ол оқушының танымдық белсенділігін айтарлықтай арттырады. Оқушы білім алу процесінің белсенді қатысушысына айналады, ол тек тыңдап отырмай, іздейді, сұрақтар қояды, пікірлеседі. Екіншіден, технология күрделі ойлау операцияларын (талдау, синтез, бағалау) дамытады. Үшіншіден, оқушылар арасындағы ынтымақтастық пен өзара түсіністік қатынастары нығаяды, себебі олар топтық жұмыстарда жиі пікір алмасады. Төртіншіден, мұғалім мен оқушы арасындағы қатынас теңдік пен өзара құрмет негізінде қалыптасады. Сонымен қатар, СТО оқушының өмір бойы үйрену дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді, бұл қазіргі әлемнің негізгі талабы болып табылады.

Қорытынды. Жүргізілген талдау сын тұрғысынан ойлау технологиясының оқыту үдерісіндегі тиімділігін растайды. Бұл технология оқушының сабақта белсенді рөл атқаруын қамтамасыз ете отырып, білімді терең меңгеруге, ойлау қабілеттерін дамытуға және шығармашылық қызметке ынталандырады. География сабақтарында қолданылған тәжірибелер СТО-ның үш кезеңін де (қызығушылықты ояту, мағынаны тану, ой толғаныс) сәтті жүзеге асыруға болатындығын көрсетті. Проблемалық тәжірибелер мен сұрақтар қызығушылықты оятады, «Инсерт» жүйесі сияқты әдістер жаңа ақпаратты белсенді қабылдауға көмектеседі, ал «Венн диаграммасы», синквейн, есептер шығару сияқты шығармашылық тапсырмалар ой толғанысы мен білімді жүйелеуге мүмкіндік береді.

Автордың қорытындылары бойынша, СТО технологиясы тек білім деңгейін арттыру ғана емес, сонымен қатар оқушының өзін-өзі тануын, өз пікірін еркін білдіре білуін, басқаның пікірін тыңдап, құрметтеуін дамытады. Бұл әдістеме мұғалімге де жаңа міндеттер қояды: ол дәстүрлі «білім беруші» рөлінен «жетекші», «ұйымдастырушы», «көмектесуші» рөліне өтуі тиіс. Сондықтан, СТО-ны тиімді қолдану үшін мұғалімдердің осы технология бойынша жүйелі түрде оқып-үйренуі, тәжірибе алмасуы қажет. Жалпы, сын тұрғысынан ойлау – бұл білім берудің болашағы, өйткені ол ХХІ ғасырда табысқа жету үшін қажетті негізгі дағдыларды – сыни ойлау, шығармашылық және ынтымақтастық қабілеттерді – дамытуға бағытталған.

Әдебиеттер тізімі

1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2050» Стратегиясы: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ. – Астана, 2012.
2. Заир-Бек С.И., Муштавинская И.В. Развитие критического мышления на уроке. – М.: Просвещение, 2011. – 223 б.
3. Халперн Д. Психология критического мышления. – СПб.: Питер, 2000. – 512 б.
4. Клустер Д. Что такое критическое мышление? // Перемена. – 2001. – №4. – Б. 36–40.
5. Федотовская Е.И. Использование технологии развития критического мышления на уроках географии // География в школе. – 2015. – №8. – Б. 44–48.
6. Paul R., Elder L. Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your Professional and Personal Life. – FT Press, 2013. – 384 p.
7. Brookfield S.D. Teaching for Critical Thinking: Tools and Techniques to Help Students Question Their Assumptions. – Jossey-Bass, 2011. – 280 p.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html