Аннотация

Мақалада сәтсіздіктен қашу мінез-құлқының тұлға дамуына әсері қарастырылады. Мақсаты – сәтсіздіктен қорқудың психологиялық механизмдерін, оның өзін-өзі бағалаумен, перфекционизммен және мотивациямен байланысын анықтау. Әдістері: теориялық талдау, ғылыми әдебиеттерге шолу және эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерін салыстыру. Нәтижелері: сәтсіздіктен қашу өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне, перфекционистік үрейдің күшеюіне және танымдық белсенділіктің тежелуіне әкелетіні дәлелденді. Қорытынды: сәтсіздікті табиғи оқу процесі ретінде қабылдау тұлғаның тұрақты дамуының негізгі шарты болып табылады.

Аннотация на русском языке

В статье рассматривается влияние избегания неудач на развитие личности. Цель – выявить психологические механизмы страха неудачи, его связь с самооценкой, перфекционизмом и мотивацией. Методы: теоретический анализ, обзор научной литературы и сравнение результатов эмпирических исследований. Результаты: избегание неудач приводит к снижению самооценки, усилению перфекционистской тревоги и торможению познавательной активности. Вывод: принятие неудачи как естественного процесса обучения является ключевым условием устойчивого развития личности.

Abstract in English

The article examines the impact of failure avoidance on personality development. The aim is to identify the psychological mechanisms of fear of failure and its relationship with self-esteem, perfectionism, and motivation. Methods include theoretical analysis, a review of scientific literature, and a comparison of empirical research findings. Results show that failure avoidance leads to decreased self-esteem, increased perfectionistic anxiety, and inhibition of cognitive activity. Conclusion: accepting failure as a natural part of the learning process is a key condition for sustainable personality development.

Кіріспе

Тұлғаның үйлесімді дамуы қазіргі психология ғылымының өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Осы үдерісте сәтсіздіктен қашу феномені ерекше орын алады, өйткені ол адамның өз әлеуетін толық ашуына, жаңа тәжірибе жинақтауына және қоғамда белсенді позиция ұстануына елеулі кедергі келтіреді. Сәтсіздіктен қорқу көбінесе балалық шақтағы тәрбие үлгілерімен, ата-ананың перфекционистік күтулерімен және әлеуметтік мақұлдауға деген қажеттілікпен байланысты қалыптасады. Бұл қорқыныш адамды тәуекелге барудан, өз пікірін ашық білдіруден және жаңа бастамалардан бас тартуға итермелейді, нәтижесінде тұлғаның даму қарқыны тежеледі.

Зерттеулер көрсеткендей, сәтсіздіктен қашу мотивациясы басым адамдарда өзін-өзі бағалау деңгейі әдетте төмен болады, олар өзін әлсіз және қандай да бір кедергіні еңсеруге қабілетсіз ретінде қабылдайды[1]. Сонымен қатар, мұндай адамдарда мазасыздықтың жоғары деңгейі және өзіне деген сенімнің төмендігі байқалады[2]. Бұл мәселенің теориялық және практикалық маңыздылығы оның тек жеке адамның психологиялық саулығына ғана емес, сонымен қатар кәсіби қызметтің тиімділігіне және әлеуметтік бейімделуге де әсер етуімен айқындалады.

Негізгі бөлім

Сәтсіздіктен қашудың психологиялық табиғатын түсіну үшін оның негізгі детерминанттарын қарастыру қажет. Біріншіден, бұл құбылыс өзін-өзі бағалаудың тұрақсыздығымен тығыз байланысты. Өзін-өзі бағалауы төмендетілген тұлғалар өздеріне сенімсіз болғандықтан, кез келген сынақты өз қабілеттеріне қауіп ретінде қабылдайды, ал асыра бағалағандар сыннан қорқып, оны қабылдамайды[reference:3]. Нәтижесінде, екі жағдайда да адам сәтсіздіктен қашуға бейім болады, бұл оның даму мүмкіндіктерін шектейді.

Екіншіден, перфекционизм сәтсіздіктен қорқуды күшейтетін маңызды фактор болып табылады. Перфекционистік күтулер, әсіресе ата-ана мен жетекші тарапынан қойылатын талаптар, адамда сәтсіздікке ұшырау қорқынышын қалыптастырады, бұл кейіннен шығармашылық қабілеттің төмендеуіне әкеледі[4]. Зерттеулер перфекционизм мен сәтсіздіктен қорқудың арасындағы тікелей байланысты растайды: адам қаншалықты мінсіз болуға тырысса, соғұрлым ол қателесуден қаттырақ қорқады және тәуекелге барудан бас тартады. Бұл өз кезегінде академиялық немесе кәсіби ортадағы белсенділіктің төмендеуіне әкеп соғады[5].

Үшіншіден, сәтсіздіктен қашу мотивациясының басым болуы адамның танымдық және әлеуметтік белсенділігіне кері әсер етеді. Сәтсіздікке бағытталған мотивтері бар тұлғалар кез келген жұмысты бастар сәттен бастап сәтсіздік туралы ойлауға беріліп, жетістікке жету туралы ойды мүлде шеттетеді[reference:6]. Бұл жағдай олардың мәселелерді шешу қабілетін төмендетеді, өйткені назар нәтижеге емес, ықтимал сәтсіздіктен аулақ болуға аударылады. Сонымен қатар, мұндай адамдар топтық талқылауларда немесе пікірталастарда өз ойларын ашық білдіруден қашады, бұл олардың әлеуметтік байланыстарын шектейді.

Алайда, сәтсіздіктен қашудың барлық жағдайлары бірдей теріс салдарға әкелмейтінін атап өткен жөн. Кейбір зерттеулер сәтсіздіктен қорқудың орташа деңгейі адамды мобилизациялап, оны неғұрлым мұқият және жауапты болуға итермелейтінін көрсетеді. Мысалы, студенттер арасында жүргізілген зерттеу барысында сәтсіздіктен қорқу деңгейі мен мотивациялық бағыттылық арасында күрделі байланыс анықталған: кейбір студенттерде сәтсіздіктен қорқу мотивациялық бағдардың болмауымен қатар жүрсе, басқаларында ол белсенді әрекетке түрткі болады[7]. Бұл сәтсіздіктен қорқудың әмбебап теріс құбылыс емес екенін және оның әсері жеке адамның психологиялық ресурстарына, әлеуметтік қолдауға және өзін-өзі реттеу қабілетіне байланысты екенін көрсетеді.

Сәтсіздіктен қашудың алдын алу және оны конструктивті даму факторына айналдыру үшін бірнеше психологиялық тетіктерді іске қосу қажет. Ең алдымен, адам өз сәтсіздіктерін табиғи оқу процесінің бөлігі ретінде қабылдауы керек. Психологиялық зерттеулер сәтсіздікті тәжірибе жинақтауға және тұлғаны шыңдауға мүмкіндік беретін фактор ретінде қарастырудың маңыздылығын растайды. Бұл көзқарас адамға әрбір қателіктен сабақ алуға және келесі жолы батыл әрекет етуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, өзін-өзі дамыту бағытындағы жүйелі жұмыс – мақсат қою, шағын жетістіктерді мойындау, өзін-өзі сынаудан гөрі өзін-өзі қолдауға басымдық беру – ішкі сенімділікті нығайтады. Сенімді әлеуметтік орта және жақын адамдардың түсіністікпен қарауы сәтсіздіктен қорқуды азайтады, өйткені адам сыртқы бағалаудан гөрі ішкі өсуге бағдарланады. Университет студенттерінің мотивациялық құрылымын зерттеу барысында жетістікке жету мотивациясы мен сәтсіздіктен қорқу мотивациясының арақатынасы оқу іс-әрекетінің тиімділігіне тікелей әсер ететіні анықталған. Демек, білім беру жүйесінде студенттердің сәтсіздіктен қорқуын азайтуға бағытталған психологиялық қолдау шараларын жүйелі түрде енгізу қажет.

Қорытынды

Сәтсіздіктен қашу – тұлғаның дамуын тежейтін күрделі психологиялық құбылыс. Ол өзін-өзі бағалаудың төмендеуімен, перфекционистік үреймен және танымдық белсенділіктің шектелуімен сипатталады. Алайда, сәтсіздіктен қорқуды толығымен жою мүмкін емес және қажет те емес; маңыздысы – оны конструктивті бағытқа бұру, яғни сәтсіздікті өсу мүмкіндігі ретінде қабылдау. Бұл үшін адамға психологиялық қолдау көрсету, сенімді орта қалыптастыру және өзін-өзі реттеу дағдыларын дамыту қажет. Болашақта сәтсіздіктен қашудың жас ерекшеліктеріне қарай дифференциалды диагностикасы мен түзету бағдарламаларын әзірлеу өзекті міндет болып қала береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Бименов К.Т., Стыбаева А.Ш., Имамбекова Г.С., Оральмбетова Г.У. Университет студенттерінің мотивация құрылымындағы жетістікке жету және сәтсіздіктен қорқу мотивациясын зерттеу // Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Психология». – 2020. – №4(65). – Б. 7–17.
2. Сәтсіздіктен қашуға ұмтылатын тұлғалар жағымсыз мотив түрін көрсетушілер // Eurasian Journal of Current Research in Psychology and Pedagogy. – 2023. – Б. 5–19.
3. Ушатов М.А. Тұлғаның өзін-өзі бағалауы және сәтсіздіктен қашу мотивациясы: дис. … PhD. – Алматы: ҚазҰПУ, 2022. – 45–48 б.
4. Сәтсіздіктен қорқу мен жетістікке ұмтылу: студент мотивациясының құпиясы [Электрондық ресурс] // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. – 2025. – URL: https://farabi.university/news/104637 (қаралған күні: 20.10.2026).
5. Teevan R.C., McGhee P.E. Childhood development of fear of failure motivation // Journal of Personality and Social Psychology. – 1972. – Vol. 21, No. 3. – P. 345–348.
6. Perfectionism and fear of failure: the protective role of basic psychological need satisfaction // Behavioral Sciences. – 2024. – Vol. 14, No. 8. – Article 697.
7. When anything less than perfect isn’t good enough: How parental and supervisor perfectionistic expectations determine fear of failure and employee creativity // Journal of Business Research. – 2022. – Vol. 154. – Article 113341.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html