Аннотация қазақ тілінде

Бұл мақаланың мақсаты мектеп сабағы барысында мәтіндермен жұмыс істеудің тиімді әдіс-тәсілдері мен стратегияларын қарастыру және олардың оқушылардың танымдық қабілеттері мен коммуникативтік дағдыларын дамытуға әсерін талдау. Зерттеу әдіснамасына теориялық талдау, ғылыми әдебиеттерді шолу және педагогикалық тәжірибені сипаттау кіреді. Мақалада «Маркировка кестесі» (БББ), «Сұраққа жетіп ал», «Еркін жазу» сияқты нақты стратегияларды қолдану тәжірибесі сипатталады, олардың оқу процесіндегі тиімділігі негізделеді. Нәтижелер көрсеткендей, мәтіндермен жүйелі жұмыс оқушылардың тақырыпты тереңірек түсінуіне, сыни ойлау қабілетінің артуына, өз ойларын дәйекті түрде жеткізу дағдысының қалыптасуына ықпал етеді. Мақала мұғалімдерге сабақты жоспарлауда және өткізуде практикалық ұсыныстар береді.

Аннотация на русском языке

Цель данной статьи – рассмотрение эффективных методов и стратегий работы с текстами в ходе школьного урока и анализ их влияния на развитие познавательных способностей и коммуникативных навыков учащихся. Методология исследования включает теоретический анализ, обзор научной литературы и описание педагогического опыта. В статье описывается опыт применения конкретных стратегий, таких как «Таблица маркировки» (ИНС), «Достигни вопроса», «Свободное письмо», обосновывается их эффективность в учебном процессе. Результаты показывают, что систематическая работа с текстами способствует более глубокому пониманию темы учащимися, повышению критического мышления, формированию навыка последовательного изложения своих мыслей. Статья предлагает практические рекомендации учителям для планирования и проведения уроков.

Abstract in English

The purpose of this article is to examine effective methods and strategies for working with texts during a school lesson and to analyze their impact on the development of students' cognitive abilities and communication skills. The research methodology includes theoretical analysis, a review of scientific literature, and a description of pedagogical experience. The article describes the experience of using specific strategies such as the "Marking Table" (Insert, Note, Summarize), "Reach the Question," and "Free Writing," justifying their effectiveness in the learning process. The results show that systematic work with texts contributes to a deeper understanding of the topic by students, enhances critical thinking, and fosters the skill of coherently expressing their thoughts. The article provides practical recommendations for teachers in lesson planning and delivery.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде ақпаратты өңдеу, талдау және жүйелеу дағдылары аса маңызды рөл атқарады. Бұл дағдыларды қалыптастырудың негізгі құралы – әртүрлі сипаттағы мәтіндермен жұмыс. Мәтінмен жұмыс істеу – бұл жай ғана оқу немесе қайталау емес, оқушының танымдық белсенділігін, сыни және шығармашылық ойлауын, өз пікірін дәлелдеп жеткізу қабілетін дамытатын кешенді іс-әрекет [1, б. 89]. Осыған орай, мұғалім үшін сабақ барысында мәтіндермен жұмыс істеудің әртүрлі, тиімді стратегияларын таңдап, оларды жүйелі түрде қолдану өзекті міндет болып табылады. Бұл мақала мәтінмен жұмыс стратегияларының теориялық негіздерін және практикалық қолдану аспектілерін қарастыра отырып, олардың оқу-тәрбие үдерісіндегі тиімділігін анықтауға бағытталған.

Негізгі бөлім

Мәтінмен жұмыс істеудің тиімді стратегиялары оқушыны мәтіндік ақпаратты пассивті қабылдаушы ретінден белсенді зерттеушіге айналдырады. Бұл тәсілдер оқушының мәтіндік құрылымға енуіне, мазмұнды талдауына және жеке тұжырымдамалар құруына мүмкіндік береді [2, б. 112]. Мұндай стратегиялардың бірі – «Маркировка кестесі» немесе «БББ» әдісі (Білемін, Білгім келеді, Білдім). Бұл әдіс оқушының білімінің динамикасын көрсететін үш бағанды кестені толтыруға негізделген. Сабақтың басында оқушылар тақырып бойынша алдын ала білетіндерін («Білемін») және білгісі келетін сұрақтарын («Білгім келеді») жазады. Мәтінмен жұмыс істеп болғаннан кейін, олар жаңа алынған білімдерін («Білдім») тіркеледі. Бұл тәсіл оқу мақсаттарын нақтылауға, оқу мотивациясын арттыруға және алынған білімді жүйелеуге көмектеседі [3, б. 45-46].

Тағы бір тиімді әдіс – «Сұраққа жетіп ал» стратегиясы. Мұнда оқушылар мәтін бөліктерін оқып, әр бөліктен кейін мәтін мазмұнына қатысты бір сұрақ құрастырады. Осы сұрақтарды пайдалана отырып, олар топпен немесе жұппен дискуссия жүргізеді. Бұл тәсіл оқушылардың мәтінді мұқият оқуын қамтамасыз етеді, сондай-ақ сұрақ қою, пікір талқылау және жауап іздеу дағдыларын дамытады. Талдаулар көрсеткендей, белсенді сұрақ қою процесі оқығанды есте сақтау деңгейін айтарлықтай жақсартады [4, б. 203].

«Еркін жазу» (Freewriting) стратегиясы сабақ соңында немесе күрделі тақырыпты түсіндіргеннен кейін қолданылады. Оқушыларға белгілі бір уақыт аралығында (мысалы, 5 минут) берілген тақырып бойынша тоқтамай, ойларын реттеместен жазу тапсырылады. Бұл әдіс оқушының алынған ақпаратты ішкілендіруіне, өз көзқарасын қалыптастыруына және эмоционалды-білімдік әсерді бекітуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл шығармашылық ойлауды ынталандырады және жазу дағдысын жетілдіреді [5].

Бұл стратегияларды жүйелі түрде қолдану келесі оң нәтижелерге әкеледі: біріншіден, оқушылардың сабаққа деген қызығушылығы артады, өйткені олар өздерінің білімінің өсуін нақты байқайды. Екіншіден, оқушыларда өз бетінше ақпаратты талдау, жүйелеу және пайдалану дағдылары қалыптасады. Үшіншіден, мәтіндермен жұмыс істеу тәжірибесі олардың сөйлеу және жазу арқылы ойын дәл жеткізу қабілетін дамытады, бұл барлық пәндер бойынша оқу жетістіктерінің өсуіне ықпал етеді.

Мәтінмен жұмыс істеуді тиімді ету үшін мұғалім мәтіннің өзіндік ерекшеліктерін де ескеруі қажет. Әртүрлі жанрдағы (ғылыми-танымдық, публицистикалық, көркем) мәтіндермен жұмыс стратегиялары да айырмашылықтарға ие болады. Мысалы, көркем мәтінмен жұмыс кезінде «Идеялық карта» әдісі қолданылып, кейіпкерлер, оқиға желісі, негізгі конфликт бейнеленуі мүмкін. Ал ғылыми мәтін үшін негізгі ұғымдарды бөліп алу және олардың арасындағы байланысты сызба түрінде көрсету (концептуалды карта) тиімдірек болып табылады. Осылайша, стратегияларды мәтін мақсатына сәйкес таңдап қолдану олардың нәтижелілігін едәуір арттырады [3, б. 78].

Стратегиялардың тиімділігі олардың үдерістік сипатына да байланысты. Яғни, мұғалім тек қана әдісті тапсырма ретінде ұсынып қоймай, оның қадамдарын нақты көрсетіп, үлгімен таныстыруы, содан кейін оқушылардың топпен және дербес жұмыс істеуіне мүмкіндік туғызуы тиіс. Бұл «ұйымдастырушылықтан қолдау көрсетушілікке» дейінгі рөлдің өзгеру принципіне (ағылш. gradual release of responsibility model) сәйкес келеді [4, б. 34]. Мәтінмен жұмыс процесінде оқушылардың арасындағы ынтымақтастық пен пікір алмасу да өте маңызды, өйткені бұл олардың түсінігін байытуға және өз тұжырымдарын сынақтан өткізуге мүмкіндік береді.

Қорытынды

Сабақ барысында мәтіндермен жұмыс істеудің әртүрлі стратегияларын қолдану – бұл заманауи оқытудың тиімді құралы. «Маркировка кестесі», «Сұраққа жетіп ал», «Еркін жазу» сияқты әдіс-тәсілдер оқушыны оқу процесінің белсенді субъектісіне айналдырады, оның танымдық қызметін жандандырады. Осындай стратегиялар арқылы ұйымдастырылған жұмыс оқушылардың мәтіндік ақпаратпен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыруға ғана емес, сонымен қатар олардың сыни және шығармашылық ойлауын, өз ойларын еркін жеткізе білуін дамытуға бағытталуы керек. Тәжірибе көрсеткендей, мәтінмен жұмыс істеу стратегияларына негізделген сабақтар оқушылардың білім сапасын арттыруда, оларды өмірлік жағдайларда білімін қолдана алатын жан-жақты дамыған тұлғаға айналдыруда маңызды рөл атқарады. Болашақ зерттеулер мәтінмен жұмыс істеудің сабақтан тыс уақыттағы тиімділігін немесе цифрлық ресурстармен интеграциялану мүмкіндіктерін тереңірек қарастыруға бағытталуы мүмкін.

Әдебиеттер тізімі

1. Заир-Бек С.И. Развитие критического мышления на уроке: пособие для учителей общеобразоват. учреждений. – М.: Просвещение, 2011. – 220 б.
2. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge: Harvard University Press, 1978. – 159 б.
3. Қазақстан Республикасындағы білім беруді дамыту: Әдістемелік нұсқаулар. – Астана: Национальная академия образования им. Ы. Алтынсарина, 2019. – 150 б.
4. Fisher D., Frey N. Better Learning Through Structured Teaching: A Framework for the Gradual Release of Responsibility. 2nd ed. – Alexandria: ASCD, 2014. – 158 б.
5. Elbow P. Writing Without Teachers. 2nd ed. – New York: Oxford University Press, 1998. – 206 б.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html