Аннотация: Бұл мақала Қазақстанның «Рухани жаңғыру» бағдарламасы мен прагматизм философиясының өзара байланысын және оның ұлттық даму стратегиясы ретіндегі рөлін зерттейді. Зерттеудің мақсаты – прагматизмнің философиялық негіздерін талдап, оның қазақстандық контекстте қалай түсіндірілетінін және рухани жаңғырудың құрамдас бөлігі ретінде қалай қолданылатынын анықтау. Жұмыста салыстырмалы-талдау, тарихи-философиялық және контент-талдау әдістері қолданылды. Прагматизмнің негізгі ұстанымдары (әрекет пен нәтижені басымдық ету, шындықтың пайдалылық критерийі) «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» бағдарламасындағы ұстамдылық, үнемшілдік және ұтымдылық сияқты қағидаттармен салыстырылады. Нәтижелер көрсеткенді, рухани жаңғыру бағдарламасы прагматизмнің тәжірибелік құндылықтарын ұлттық сана мен мәдениеттің жаңғыру үдерісіне сәтті интеграциялады. Қорытындыда бұл синтездің заманауи қазақстандық қоғамның модернизациясындағы маңыздылығы атап өтіледі.

Аннотация: Данная статья исследует взаимосвязь программы «Рухани жаңғыру» Казахстана с философией прагматизма и её роль как стратегии национального развития. Цель исследования – проанализировать философские основы прагматизма и определить, как он интерпретируется в казахстанском контексте и применяется в качестве составной части духовной модернизации. В работе использованы методы сравнительного анализа, историко-философского и контент-анализа. Основные постулаты прагматизма (приоритет действия и результата, критерий полезности истины) сопоставляются с принципами умеренности, бережливости и рациональности, изложенными в программе «Взгляд в будущее: духовное обновление». Результаты показали, что программа духовного обновления успешно интегрирует практические ценности прагматизма в процесс обновления национального сознания и культуры. В заключении подчеркивается значимость данного синтеза для модернизации современного казахстанского общества.

Abstract: This article examines the interconnection between Kazakhstan's "Rukhani Zhangyru" (Spiritual Modernization) program and the philosophy of pragmatism, and its role as a national development strategy. The aim of the study is to analyze the philosophical foundations of pragmatism and determine how it is interpreted in the Kazakhstani context and applied as a component of spiritual renewal. The work uses methods of comparative analysis, historical-philosophical and content analysis. The main postulates of pragmatism (the priority of action and result, the criterion of usefulness of truth) are compared with the principles of moderation, frugality, and rationality outlined in the "Looking to the Future: Spiritual Modernization" program. The results showed that the spiritual renewal program successfully integrates the practical values of pragmatism into the process of renewing national consciousness and culture. The conclusion emphasizes the significance of this synthesis for the modernization of modern Kazakh society.

Кіріспе

XXI ғасырдың динамикалық жаһандық жағдайында ұлттық сәттілік тек экономикалық көрсеткіштермен ғана емес, сонымен бірге қоғамдық сананың қабілеттілігі мен бейімделуімен анықталады. Қазақстан 2017 жылы Елбасы Н.Ә. Назарбаев тарапынан ұсынылған «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» бағдарламасын іске асыру арқылы осы талапқа жауап берді. Бағдарламаның өзектілігі мәдениет пен сананың заманауиландырылмаса, технологиялық дамудың тұрақты болмайтынын түсінуде жатыр. Бұл бағдарламаның маңызды құрамдас бөліктерінің бірі ретінде прагматизм ұғымы ерекше орын алады, ол ұлттық құндылықтардың жаңғыруы мен қазіргі заман талаптарына бейімделуінің философиялық-әлеуметтік негізі ретінде қызмет етеді [1].

Бұл тақырыптың өзектілігі прагматизмнің тек батыстық философиялық ағым ретінде емес, сонымен бірге қазақстандық даму дискурсындағы оның нақты интерпретациясын және қолданылуын зерттеу қажеттілігінен туындайды. Теориялық маңызы – қазіргі қазақстандық идеяның философиялық негіздерін зерттеуде, ал практикалық маңызы – рухани жаңғырудың нақты міндеттерін түсінуге және жас ұрпақты тәрбиелеуге қатысты. Зерттеудің мақсаты – прагматизм мен рухани жаңғыру бағдарламасы арасындағы байланысты талдау, осы философиялық тұжырымдаманың қазақстандық контексттегі ерекшеліктерін анықтау.

Негізгі бөлім

1. Прагматизмнің философиялық негіздері және тарихи дамуы. Прагматизм (грекше «pragma» – іс, әрекет) XIX ғасырдың аяғында АҚШ-та пайда болған философиялық ағым. Оның негізін салушылар Чарльз Сандерс Пирс, Уильям Джеймс және Джон Дьюи болып саналады. Прагматизмнің басты ұстанымы – идеялардың, теориялардың және ұғымдардың маңызы мен ақиқаттығы олардың практикалық салдары мен нәтижелерімен анықталады. Прагматизм әрекет пен нәтижені бірінші орынға қояды, абстрактілі метафизикалық пікірталастарды екінші планға ығыстырады. Оның негізгі қағидаттарына мыналар жатады:

1. Ақиқат – бұл пайдалы нәрсе; идеяның ақиқаттығы оның практикада әкелетін нәтижесімен өлшенеді.
2. Әрекет теориядан маңызды; теория тек қана іс-әрекетті бағыттайтын құрал.
3. Тәжірибе – білім мен шындықтың түпкі негізі.
4. Дүниені өзгерту мүмкіндігі және оған белсенді ықпал ету – адамның негізгі міндеті.

Бұл философия АҚШ-тың қоғамдық-саяси өміріне терең ықпал етті және практикалық тиімділік пен инновацияға деген қызығушылықты қалыптастыруға ықпал етті [2, p. 45].

2. Прагматизмнің қазақстандық интерпретациясы және «Рухани жаңғыру» бағдарламасындағы орны. Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі даму жолында әртүрлі идеологиялық модельдерді (социализм, либерализм тоталитаризм тәжірибесінен кейін) сынап көрген. Қазіргі кезеңде ел басшылығы прагматизмге негізделген даму парадигмасын белсенді түрде ұстанады. Алайда, бұл жерде прагматизм батыстық нұсқасын қабылдау ретінде емес, оның іргелі қағидаттарын ұлттық ерекшеліктер мен тарихи контекстке бейімдеу ретінде түсініледі.

«Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» бағдарламасында прагматизм мынадай түрде тұжырымдалады: «Прагматизм – өзіңнің ұлттық және жеке байлығыңды нақты білу, оны үнемді пайдаланып, соған сәйкес болашағыңды жоспарлай алу, ысырапшылдық пен астамшылыққа, даңғойлық пен кердеңдікке жол бермеу» [1]. Бұл анықтамада басты назар практикалық ақыл-ойға (рационалдылық), ресурстарды ұтымды пайдалануға (үнемшілдік) және бос сөзден іс-әрекетке көшуге аударылады. Осылайша, қазақстандық прагматизм құндылықтардың белгілі бір жиынтығын құрайды: ұстамдылық, қанағатшылдық, қарапайымдылық, үнемшілдік, мақсатқа бағытталғандық, нақты нәтижелерді бағалау. Бұл қасиеттер қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінде де болған (мысалы, даланың қиын жағдайындағы үнемшілдік), бірақ олар жаңа, жаһандық бәсекелестік жағдайында қайта түсіндіріліп, белсенді түрде қолданылуда.

3. Прагматизм мен дәстүрлі мәдениеттің диалогы. Рухани жаңғыру бағдарламасы дәстүр мен заманауилықты қарама-қайшылық ретінде емес, диалог ретінде қарастырады. Прагматизм осы диалогтың тілінің бірі ретінде қызмет етеді. Мысалы, Абай Құнанбаевтың «Бес нәрседен қашық бол – өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер малшашпақ» деген өлең жолдары дәстүрлі кеңестік прагматикалық философиямен (бесполездік пен әрекетсіздікке қарсы күрес) сәйкес келеді. Бағдарлама бойынша, дәстүрлер мен салттарды сақтау керек, бірақ олардың тозығы жеткен, қоғамның дамуына кедергі келтіретін элементтерінен (мысалы, ысырапшыл той-аш, пассивті күту менталитеті) арылу қажет. Прагматизм осы таңдауды жасауға көмектеседі – бұрынғылардың ісінен пайдалыны сақтап, пайдасыздан бас тарту [3, б. 89].

4. Прагматик тұлға: жаңа ұрпақтың моделі. Рухани жаңғыру бағдарламасының мақсаты тек экономиканы жаңарту ғана емес, сонымен бірге жаңа типтегі азамат – прагматик тұлғаны қалыптастыру. Бұл тұлғаның сипаттамалары:

1. Ол үйренуден жалықпайды, өзін-өзі үнемі дамытады (бостандық ізденісі).
2. Әрекет етеді, нәтижеге қол жеткізуге ұмтылады, бос пікірталастан аулақ болады.
3. Қолда бар ресурстарды (уақыт, ақша, білім) ұтымды және үнемді пайдаланады.
4. Саналы таңдау жасай алады және өз шешімдері үшін жауапкершілікті мойнына алады.
5. Жаһандық бәсекеге қабілетті, білімді және икемді болып дамиды.

Мұндай тұлға қоғамның инновациялық әлеуетін арттыруға, коррупция мен ижтимағи паразитизмге қарсы күресуге қабілетті. Білім беру жүйесінің міндеті – жоғарыда аталған қасиеттерді дамытатын оқу бағдарламалары мен тәрбие жұмысын құру.

5. Прагматизмнің экономикалық және әлеуметтік өлшемдері. Прагматизм тек жеке тұлғаның қасиеті ғана емес, сонымен бірге мемлекеттік саясаттың бағыттарының бірі болып табылады. Ол экономика саласында инвестициялардың тиімділігіне, инновацияларды енгізуге, шағын және орта бизнесті дамытуға бағытталған. Әлеуметтік саясатта бұл әлеуметтік шығындардың тиімділігі мен адрестілігін талап етеді, яғни көмек шынымен қажеттілерге жетуі керек. Қоғамдық санада прагматизм «әлеуметтік ижтимағилықтан» (ижтимағи паразитизм) арылуға, әр адамның өз тағдыры үшін жауапкершілікті арттыруға ықпал етеді. Бұл тәуелсіздік алғаннан кейінгі ұрпаққа тән болуы керек.

6. Прагматизм мен рухани жаңғырудың болашақ перспективалары. Прагматизмнің қазақстандық нұсқасын дамыту келесі қиындықтарды шешуді талап етеді: қоғамның бір бөлігіндегі консервативті көзқарастармен, коррупциялық әдеттермен және қысқа мерзімді пайдаға деген ұмтылыспен күресу. Сонымен қатар, прагматизмді материалдық пайда ғана ретінде түсіну қаупі бар, бұл оның рухани-әдеби мәнінен айыруы мүмкін. Сондықтан оны адамгершілік құндылықтар мен ұлттық сыйластықпен үйлестіру маңызды.

7. Прагматизмнің ақпараттық қоғам жағдайындағы рөлі. Қазіргі ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) дәуірінде прагматизмнің мәні арта түседі. Ақпараттың мол ағыны мен цифрлық кеңістіктегі бос уақыттың тұрақты күресі жағдайында прагматикалық сүзгілер маңызды рөл атқарады. Прагматик адам ақпаратты сыни талдай алады, оның шындықтылығын тек теориялық негіздермен емес, сонымен қатар практикалық пайдалылық пен нәтижелілік критерийлері бойынша бағалайды. Ол уақыт пен ресурстарды тиімді бөлуді, маңызды ақпаратты артықшылықты ақпараттан ажырата білуді талап етеді. Рухани жаңғыру бағдарламасы бойынша, ақпараттық сауаттылық тек технологияларды меңгерумен шектелмейді, сонымен бірге ақпаратты пайдаланудың прагматикалық тәсілін – яғни білім мен ақпаратты нақты мәселелерді шешу мен жеке өсу үшін құрал ретінде қолдануды да қамтиды. Осылайша, прагматизм жастарды медиаграмотность пен цифрлық гигиена дағдыларымен қаруландыруға көмектеседі.

8. Прагматизмнің халықаралық тәжірибедегі орны және салыстырмалы талдау. Прагматизм қағидаларын ұлттық даму стратегиясының бөлігі ретінде пайдалану тек Қазақстанға тән құбылыс емес. Мысалы, Сингапур, Оңтүстік Корея және БАӘ сияқты елдер өздерінің табысты экономикалық және әлеуметтік трансформацияларында практикалық тиімділік пен нәтижеге бағытталғандықты (прагматизмнің негізгі қағидаттарын) белсенді түрде қолданды. Бұл елдер дәстүрлі құндылықтар мен қазіргі заманғы технологияларды, бәсекелестікті табысты үйлестіре білді. Сингапурдың «прагматикалық утопиясы» экономикалық даму мен әлеуметтік үйлестікті біріктіретін өзіндік жолды іздеуге негізделген. Қазақстан үшін бұл тәжірибелер тиімді модельдерді бейімдеу және ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып, өзіндік прагматикалық жолды әрі қарай өңдеу мүмкіндігін береді. Халықаралық салыстыру рухани жаңғырудың қағидаттары мен практикалық нәтижелердің ортасындағы теңгерімді сақтау қажеттілігін көрсетеді.

Болашақта рухани жаңғыру бағдарламасындағы прагматизм қағидатын тереңдету үшін білім беру жүйесінде (практикалық дағдыларды дамыту, жобалық оқыту), мемлекеттік басқаруда (нәтижелерге негізделген басқару) және қоғамдық санада (әлеуметтік жауапкершілікті арттыру) одан әрі енгізу қажет. Прагматизм Қазақстанның жаһандық алаңда сәтті бәсекелесуінің іргетасы болып қала береді, себебі ол болашаққа бағдарлануды, өзгеріске дайындықты және нақты нәтижелерді қамтамасыз етеді.

Қорытынды. Рухани жаңғыру бағдарламасы мен прагматизм философиясының өзара байланысы қазіргі Қазақстанның даму парадигмасын терең сипаттайды. Бұл байланыс дәстүрлі мәдени мұраны сақтап, оны заманауи жаһандық талаптарға бейімдеу қажеттілігін көрсетеді. Прагматизм, бағдарламада ұсынылғандай, тек экономикалық тиімділік емес, сонымен бірге жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің тұтас қасиеті ретінде түсініледі. Ол ұтымдылық пен үнемшілдікке, мақсатқа бағытталғандық пен нәтижеге деген ұмтылысқа негізделген жаңа құндылықтар жүйесін қалыптастыруға бағытталған. Осылайша, прагматизм рухани жаңғырудың қозғаушы күшіне айналады, ол қоғамды пассивтілік пен консерватизмнен белсенділік пен инновацияға көшіріп, еліміздің жаһандық бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Прагматикалық ойлау мен әрекет ету дағдыларын дамыту – бұл жаңа ұрпақты тәрбиелеудің маңызды міндеті және Қазақстанның тұрақты дамуының кепілі.

Әдебиеттер тізімі

1. Назарбаев, Н.Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру // Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты. – 2017. – 12 сәуір. – URL: https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/press_conferences/memleket-basshysynyn-bolashakka-bagdar-ruhani-zhangyru-atty-makalasy (Қаралды: 15.05.2024).
2. Menand, L. The Metaphysical Club: A Story of Ideas in America / L. Menand. – New York: Farrar, Straus and Giroux, 2001. – 384 p.
3. Қазақстан тарихы: оқулық / Жалпы ред. Б.Ғ. Аяған. – Алматы: Рауан, 2018. – 480 б.
4. Dewey, J. Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education / J. Dewey. – New York: Macmillan, 1916. – 434 p.
5. Сәтбаев, Қ.Р. Қазақстандағы рухани жаңғыру процесі: мәселелер мен перспективалар / Қ.Р. Сәтбаев // Саясат. – 2019. – №4. – Б. 56-67.
6. James, W. Pragmatism: A New Name for Some Old Ways of Thinking / W. James. – New York: Longman Green and Co, 1907. – 309 p.
7. Әбілқасымова, А.Е. Қазақстандық идентичность және рухани жаңғыру / А.Е. Әбілқасымова // Еуразиялық интеграция. – 2020. – №2. – Б. 23-35.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html