Аннотация. Бұл мақаланың мақсаты – қоғамдық-гуманитарлық білім берудің қазіргі жағдайында студенттің өзіндік жұмысын (ӨЖ) ұйымдастырудың теориялық-әдістемелік ерекшеліктерін зерттеу. Зерттеу барысында талдау, жүйелеу, салыстыру және жалпылау әдістері қолданылды. Мақалада ӨЖ-нің қоғамдық-гуманитарлық пәндердің даралығындағы маңызы мен жалпыға міндетті білім стандарты (ЖМБС) шеңберіндегі орын анықталады. Студенттің ӨЖ-ні негізгі күрделілік деңгейлері: репродуктивті, реконструктивті және шығармашылық деңгейлер сипатталады. Әрбір деңгейдің өзекті нысандары мен тапсырмалары (конспект, эссе, талдамалық реферат, ғылыми жоба) қарастырылады. ӨЖ-ні тиімді ұйымдастырудың принциптері: студентке бағытталғандық, тапсырмалардың бастапқы анықтығы, педагогикалық басшылықтың үздіксіздігі және кері байланыс жүйесінің болуы айқындалған. Қорытындылай келе, ұйымдастырылған ӨЖ-нің студенттің сыни ойлауын, талдау қабілетін, шығармашылық және зерттеушілік дағдыларын дамытудағы шешуші рөлі атап өтілген. Мақала білім беру ұйымдарының педагогикалық қызметкерлеріне, әдіскерлерге және жоғары білім мәселелерімен айналысатын зерттеушілерге арналған.

Аннотация. Цель данной статьи – исследование теоретико-методических особенностей организации самостоятельной работы студента (СРС) в современных условиях общественно-гуманитарного образования. В процессе исследования применялись методы анализа, систематизации, сравнения и обобщения. В статье определена роль и место СРС в специфике общественно-гуманитарных дисциплин и в рамках общей обязательной нормы учебной нагрузки (ООНОУ). Охарактеризованы основные уровни сложности СРС студента: репродуктивный, реконструктивный и творческий. Рассмотрены актуальные формы и задания каждого уровня (конспект, эссе, аналитический реферат, научный проект). Определены принципы эффективной организации СРС: ориентация на студента, исходная ясность заданий, непрерывность педагогического руководства и наличие системы обратной связи. В заключение подчеркнута решающая роль организованной СРС в развитии критического мышления, аналитических способностей, творческих и исследовательских навыков студента. Статья предназначена для педагогических работников образовательных организаций, методистов и исследователей, занимающихся вопросами высшего образования.

Кіріспе. Қазақстан жоғары білім беру жүйесінің Болондық процеске интеграциялануы және кредиттік технологияларды енгізу аясында оқу процесін ұйымдастырудың дәстүрлі моделі өзгеріске ұшырады . Бұл жаңа шарттарда студенттің белсенді рөлі, оның жеке білім траекториясын құру қабілеті мен академиялық еркіндігі маңызды болып отыр . «Білім туралы» Заңға сәйкес әзірленген нормативтік құжаттарда студенттің өзіндік жұмысы (ӨЖ) оқу процесінің міндетті және маңызды компоненті ретінде бекітілген . Әсіресе, танымның құндылықтық-мағыналық аспектілерін, мәтіндерді талдау мен сын тұрғысынан қарауды, пікірлесуді қажет ететін қоғамдық-гуманитарлық пәндер үшін ӨЖ-нің дұрыс ұйымдастырылуы аса өзекті. Қоғамтану, тарих, философия, әдебиет, саясаттану сияқты пәндер оқу материалының көлемділігі, көп тұрлылығы және интерпретацияға ашықтығымен сипатталады. Осыған байланысты, осы мақаланың мақсаты қоғамдық-гуманитарлық пәндер бойынша студенттің ӨЖ-н ұйымдастырудың теориялық-әдістемелік ерекшеліктерін анықтау және оны оқу процесіне тиімді біріктіру жолдарын ұсыну болып табылады.

Негізгі бөлім. Қазіргі білім беруде ӨЖ қағидалары бойынша, оқытушының тікелей қатысуынсыз немесе оның білім беру басшылығымен жүзеге асырылатын жеке оқу-танымдық іс-әрекет ретінде түсініледі . Нормативтік тұрғыдан алғанда, кредиттік технология ӨЖ-ге аудиториялық сабақтарға қарағанда көбірек уақыт бөлуді талап етеді, бұл оның жалпы оқу жүктемесіндегі үлесін арттырады . Қоғамдық-гуманитарлық пәндер бойынша ӨЖ-нің ерекшеліктерін төмендегідей негізгі аспектілер бойынша қарастыруға болады.

Біріншіден, тапсырмалардың мазмұны мен түрлерінің ерекшеленуі. Қоғамдық-гуманитарлық білімнің табиғаты ӨЖ тапсырмаларының негізінде деректерді жай ғана қайталау емес, оларды сыни талдау, салыстыру, өзіндік қорытынды жасау, пікір қалыптастыру болуы тиіс. Осыған байланысты ӨЖ-нің бірнеше деңгейі ажыратылады:

1. Репродуктивті деңгей: негізгі ұғымдар мен фактілерді есте сақтауға, оларды тізімдеуге бағытталған. Мысалы, терминологиялық сөздік құрастыру, хронологиялық кесте толтыру, негізгі анықтамаларды конспектілеу.
2. Реконструктивті деңгей: игерілген ақпаратты жаңа жағдайда қолдану, оны жүйелеу, себеп-салдар байланыстарын анықтау. Бұған эссе жазу, белгілі бір мәселе бойынша қысқа талдама жасау, тарихи оқиғаның себептерін немесе әлеуметтік құбылыстың салдарын талдау сияқты жұмыстар жатады.
3. Шығармашылық (ізденімпаздық) деңгей: өздігінен зерттеу жүргізу, тұжырымдамалар әзірлеу, бастапқы қорытындылар жасау. Бұл деңгейге тақырыпты терең зерттейтін аналитикалық реферат, ғылыми мақалаға шолу жасау немесе шағын ғылыми жоба әзірлеу жатады. Дәл осы жоғары деңгейдік жұмыстар студенттің пәндік құзыреттілігін қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.

Екіншіден, оқу-әдістемелік қамтамасыз етудің ерекшеліктері. Қоғамдық-гуманитарлық пәндер бойынша ӨЖ-ні тиімді ұйымдастыру үшін студентке тек тапсырма ғана емес, сонымен қатар оны орындау үшін қажетті ресурстар мен әдістемелік көмек ұсынылуы керек. Бұған мыналар жатады: 1) нақты және нақты критерийлермен сипатталған тапсырмаларды оқу жылының басында беру; 2) тапсырманы орындау алгоритмі мен үлгілері бар әдістемелік нұсқауларды (силлабус) дайындау ; 3) сенімді ақпарат көздеріне (басылымдар, электрондық ресурстар, арнайы бағдарламалар) жетімділікті қамтамасыз ету; 4) консультациялар мен аралық бақылауды өткізу үшін уақыт және форматтарды алдын ала жоспарлау.

Үшіншіден, бақылау және бағалау жүйесінің ерекшеліктері. Қоғамдық-гуманитарлық пәндер бойынша ӨЖ өнімдерін бағалау субъективті факторлардан mümkün болғанша арылуы керек. Ол үшін критериалды бағалау жүйесін енгізу қажет, онда мазмұнның тереңдігі, талдаудың дәлдігі, дәлелдердің сенімділігі, қорытындылардың негізділігі, стильдік мәдениет сияқты көрсеткіштер нақты баллдармен байланыстырылады . Бағалау процесі тек соңғы нәтижені тексеруден ғана емес, сонымен қатар орындау барысына (этаптық жетістіктерге, жұмыстың өзін-өзі ұйымдастыруына) баға беруден тұруы тиіс. Бұл студентке уақытында түзетулер енгізуге мүмкіндік береді.

Төртіншіден, студенттің жеке қабілеттерін ескеру. Әрбір студенттің оқу стилі, қабілеті және қызығушылығы әртүрлі. Сондықтан, қоғамдық-гуманитарлық пәндер бойынша ӨЖ тапсырмаларында дифференциациялану қажет. Кейбір студенттерге негізгі материалды бекітуге бағытталған стандартты тапсырмалар берілсе, басқалары өздерінің танымдық қызығушылықтарына сәйкес келетін жекелеген тақырыптарды тереңірек зерттеуге мүмкіндік ала алады. Бұл академиялық еркіндік пен жекелендірілген оқыту принциптеріне сәйкес келеді.

Қорытынды. Қорытындылай келе, қоғамдық-гуманитарлық пәндер бойынша студенттің өзіндік жұмысы оқу процесінің тек бір құрамдас бөлігі ғана емес, сонымен қатар студенттің кәсіби тұлға ретінде қалыптасуының негізгі құралы болып табылатынын атап өткен жөн. Оның мақсаты студенттің тек білімін құралға айналдырып қана қоймай, оның сыни ойлауын, талдау қабілетін, ғылыми-зерттеу дағдыларын дамыту. ӨЖ-нің тиімділігі оның егжей-тегжейлі жоспарлануына, студентке бағытталған болуына, оқу-әдістемелік қамтамасыз етілуінің толықтығына және объективті кері байланыс жүйесінің болуына тікелей байланысты. Болашақта бұл бағыттағы әрі қарайғы зерттеулер цифрлық технологияларды, оның ішінде онлайн-платформаларды пайдалана отырып, ӨЖ-ні ұйымдастырудың инновациялық әдістерін әзірлеуге, сондай-ақ қоғамдық-гуманитарлық пәндердің әртүрлі түрлері үшін ӨЖ-нің нақты модельдерін құруға бағытталуы тиіс. Осылайша ғана жоғары оқу орнындағы білім беру жүйесіне енгізілген кредиттік технологияның толық әлеуеті ашыла алады, бұл оқу үдерісін дараландыруға, оның сапасы мен тиімділігін арттыруға ықпал етеді .

Әдебиеттер тізімі

1. «Оқытудың кредиттік технологиясы бойынша оқу процесін ұйымдастырудың қағидаларын бекіту туралы» ҚР Білім және ғылым министрінің 2014 жылғы 2 маусымдағы № 198 бұйрығы (толықтырулармен) // Әділет министрлігінің нормативтік құқықтық актілердің ақпараттық жүйесі. – URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1400009560.
2. «Техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқытудың кредиттік технологиясы бойынша оқу процесін ұйымдастыру қағидаларын бекіту туралы» ҚР Оқу-ағарту министрінің 2023 жылғы 28 наурыздағы № 75 бұйрығы // Әділет министрлігінің нормативтік құқықтық актілердің ақпараттық жүйесі. – URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300032140.
3. Қазақстандағы кредиттік оқыту жүйесінің сипаттамасы мен тәжірибесі [Электрондық ресурс] // Stud.kz. – URL: https://stud.kz/referat/show/132915 (қаралған күні: 25.12.2025).
4. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html.