Аннотация. Бұл мақала қарақалпақ әдебиетін оқытуда инновациялық педагогикалық әдіс ретінде SWOT талдауын (Strengths – күшті жақтары, Weaknesses – әлсіз жақтары, Opportunities – мүмкіндіктер, Threats – қауіптер) қолдану мәселесіне арналған. Мақаланың мақсаты – SWOT әдісінің әдебиет сабағында, атап айтқанда әдеби кейіпкерлерді талдау барысында қолдануының теориялық негіздерін зерттеп, оның тиімділігін дәлелдеу. Зерттеуде әдістемелік әдебиеттерді талдау, салыстыру және 9-сыныптағы М. Нызамовтың «Әкенің құрметі» әңгімесіндегі Құтлымұрат кейіпкеріне SWOT әдісін қолдану арқылы іске асыру мысалын беру әдістері қолданылды. Нәтижелер SWOT талдауының оқушылардың сыни тұрғыдан ойлау, талдау және қорытынды жасау дағдыларын дамытуға, сонымен қатар олардың әдеби шығарманың терең мәнін түсінуіне қаншалықты ықпал ететінін көрсетеді. Қорытындыда бұл әдісті қарақалпақ әдебиетін оқыту процесіне енгізудің педагогикалық мән-маңызы атап өтіледі.

Аннотация. Данная статья посвящена вопросу применения SWOT-анализа (Strengths – сильные стороны, Weaknesses – слабые стороны, Opportunities – возможности, Threats – угрозы) как инновационного педагогического метода в преподавании каракалпакской литературы. Цель статьи – исследовать теоретические основы применения метода SWOT на уроках литературы, в частности при анализе литературных персонажей, и доказать его эффективность. В исследовании использованы методы анализа методической литературы, сравнения и практическая реализация на примере применения SWOT-анализа к персонажу Кутлымурату из рассказа М. Нызамова «Уважение к отцу» в 9 классе. Результаты показывают, насколько SWOT-анализ способствует развитию у учащихся навыков критического мышления, анализа и формулирования выводов, а также их пониманию глубинного смысла литературного произведения. В заключении подчеркивается педагогическая значимость внедрения данного метода в процесс преподавания каракалпакской литературы.

Abstract. This article is devoted to the use of SWOT analysis (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) as an innovative pedagogical method in teaching Karakalpak literature. The aim of the article is to explore the theoretical foundations of applying the SWOT method in literature lessons, specifically in the analysis of literary characters, and to prove its effectiveness. The research uses methods of analysis of methodological literature, comparison, and practical implementation through the example of applying SWOT analysis to the character Kutlymurat from M. Nyzamov's story "Respect for the Father" in the 9th grade. The results show how SWOT analysis contributes to the development of students' critical thinking, analysis, and conclusion-making skills, as well as their understanding of the deep meaning of a literary work. In conclusion, the pedagogical significance of introducing this method into the teaching process of Karakalpak literature is emphasized.

Кіріспе. Қазіргі білім беру жүйесі оқушылардың сыни тұрғыдан ойлау, талдау және өз бетінше шешім қабылдау қабілеттерін дамытуды басты міндет ретінде қояды. Осыған байланысты әдебиет сабақтарының да мазмұны мен әдіснамасы үздіксіз жетіліп, жаңарып отырады. Дәстүрлі әдістердің қатарға интерактивті, жобалық және талдаулық әдістерді енгізу білім берудің сапасы мен тиімділігін арттыруға септігін тигізеді. SWOT талдауы (ағылшын тіліндегі Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats сөздерінің бас әріптерінен құралған) бастапқыда бизнес-стратегияларды әзірлеуде қолданылған болса да, оның жүйелі тұрғыдан талдау жасауға, объектінің ішкі және сыртқы факторларын ажыратуға бағытталған құрылымы оны гуманитарлық пәндерде, әсіресе әдебиетте де қолдануға мүмкіндік береді [1, б. 65]. Тақырыптың өзектілігі қарақалпақ әдебиетін оқытудың тиімділігін арттыру және оқушылардың әдеби шығарманы тереңірек талдай алу қабілеттерін дамыту қажеттілігінде жатыр. Теориялық маңыздылығы инновациялық әдістерді әдебиеттік білім беруге интеграциялау мәселелерін зерттеуге, ал практикалық маңыздылығы мұғалімдерге нақты әдістемелік құрал ұсынуға байланысты. Бұл мақаланың мақсаты – SWOT талдау әдісінің қарақалпақ әдебиетін оқытудағы қолдану мүмкіндіктерін зерттеп, оның тиімділігін нақты әдеби материал негізінде көрсету.

Негізгі бөлім. SWOT талдауы – бұл кез келген құбылыстың, ұйымның немесе тұлғаның ішкі (күшті және әлсіз жақтары) және сыртқы (мүмкіндіктер мен қауіптер) факторларын жүйелі түрде бағалауға бағытталған стратегиялық талдау әдісі. Бұл әдісті әдебиет сабағында, әсіресе кейіпкерлерді талдау үдерісінде қолдану оқушыларға шығарма кейіпкерін көп қырлы, тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Әдетте әдеби кейіпкерді талдау оның мінез-құлқы мен іс-әрекеттерінің сипаттамасымен шектеледі. Ал SWOT әдісі арқылы оқушы кейіпкердің ішкі сапаларын (мысалы, ержүректігі – күшті жағы, абыржулылығы – әлсіз жағы) және оған сыртқы ортадан төнетін әсерлерді (мысалы, қоғамдық пікір – мүмкіндік немесе қауіп) жүйелі түрде ажырата алады [2, б. 123].

Қарақалпақ әдебиетін оқытуда бұл әдісті енгізу бірқатар артықшылықтарға ие. Біріншіден, ол оқушылардың белсенділігін арттырады, өйткені олар әдеби материалды пассивті қабылдаудан тыс, белгіленген схема бойынша өз бетінше талдауға міндеттеледі. Екіншіден, SWOT әдісі оқушылардың логикалық ойлау және дәлелдеу дағдыларын дамытады, өйткені әрбір жағдайды (күшті жағы, әлсіз жағы, т.б.) шығарма мәтінінен мысалдармен негіздеу қажет. Үшіншіден, бұл әдіс кейіпкердің тағдырын және оның әрекеттерінің салдарын болжауға мүмкіндік береді, бұл оқушының болжамдық ойлауын дамытады. Әдісті іс жүзінде қолдануды 9-сынып қарақалпақ әдебиеті бағдарламасына енгізілген Мұрат Нызамовтың «Әкенің құрметі» әңгімесінің басты кейіпкері Құтлымұратты талдау мысалында көрсетуге болады [3, б. 213]. Сабақтың тақырыбы ретінде «Құтлымұрат кейіпкерін SWOT талдауы арқылы талдау» ұсынылуы мүмкін. Мұнда оқушылар келесі кестені толтыру арқылы жұмыс жасайды:

• Күшті жақтары (Strengths): сауда-саттықтағы тапқырлығы, еңбекқорлығы, алған мақсатына жету қабілеті. Бұл жақтары оның материалдық жағынан сәтті адамға айналуына себепші болған.

• Әлсіз жақтары (Weaknesses): әкесін тірісінде құрметтемеуі, сезімсіздігі, ақылының аздығы. Бұл оның рухани жағынан нашар дамығандығын көрсетеді.

• Мүмкіндіктері (Opportunities): жинаған байлығы мен беделі арқылы қоғамдағы абыройын нығайтып, ата-анасын құрметтеуге қайта оралу мүмкіндігі болған.

• Қауіптері (Threats): қоғамның оның әкесіне деген мінез-құлқына көңілі толмауы, абыройының төмендеу қаупі, өз іс-әрекетінің салдарынан жалғыздыққа ұшырауы.

Осындай талдаудан кейін оқушылар Құтлымұраттың тек бір жақты «бай адам» ретінде емес, күрделі, қайшылықты тұлға ретінде қабылдай бастайды. Олар шығарманың негізгі идеясы – ата-анаға құрмет пен рухани құндылықтардың материалдық байлықтан да жоғары тұратындығы туралы ойды тереңірек түсінеді [4]. SWOT әдісін қолдану кезінде мұғалімнің рөлі де өзгеше. Ол дәстүрлі «түсіндіруші» рөлінен «тәжірибелесуші», «жетекші» рөліне ауысады. Мұғалімнің міндеті – әдістің негізгі принциптерін түсіндіру, оқушылардың талдауын бағыттау және олардың қорытындыларын қорытындылау. Бұл әдіс топтық жұмыс формасында аса тиімді, себебі оқушылар бір-бірімен пікір алысып, ортақ кестені толтыра алады, бұл коммуникативтік дағдыларды да дамытады. Дегенмен, әдісті қолдануда кейбір қиындықтар да болуы мүмкін. Мысалы, оқушыларға аббревиатураның мағынасын түсіндіру, SWOT құрылымына бейімделу уақытты қажет етеді. Сондай-ақ, барлық әдеби кейіпкерлерді осы схема бойынша талдауға бола бермейді. Сондықтан мұғалім әдісті тек қолайлы тақырыптар мен кейіпкерлер үшін, оқушылардың жасына және дайындық деңгейіне қарай икемді түрде пайдалануы тиіс.

Қорытынды. Өткізілген зерттеу SWOT талдау әдісінің қарақалпақ әдебиетін оқытуда қолданудың педагогикалық әлеуеті жоғары екенін көрсетті. Бұл әдіс оқушылардың әдеби кейіпкерлерді жан-жақты, жүйелі түрде талдау дағдыларын қалыптастыруға, сонымен қатар олардың сыни тұрғыдан ойлау, логикалық қорытынды жасау және мәтінді тереңірек түсіну қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Нәтижелердің дәлелділігі әдістемелік әдебиеттерді талдау және нақты әдеби материал бойынша SWOT әдісін іске асыру мысалы арқылы расталды. Автордың анықтағандай, әдістің тиімділігі мұғалімнің оны дұрыс таңдап, оқушылардың қабілетіне сай етіп бейімдеуіне тікелей байланысты.

SWOT талдауы тек бір сабақтық әдіс ретінде ғана емес, әдебиетті оқытудың бүкіл жүйесіне енетін аналитикалық тәсіл ретінде қарастырылуы мүмкін. Осындай инновациялық тәсілдерді енгізу қарақалпақ әдебиеті сабақтарын қызықтырарлық етіп, оқушылардың оған деген қызығушылығын арттырады және ұлттық әдеби мұраны жаңа буын өкілдеріне тиімді түрде жеткізуге көмектеседі. Болашақта бұл бағыт бойынша оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар дайындау, сондай-ақ мұғалімдерді біліктілігін арттыру курстарында арнайы жаттығулар ұйымдастыру қажеттілігі туындайды.

Әдебиеттер тізімі

1. Әзізхожаева Н.Н. Педагогикалық технологиялар және педагогикалық шеберлік. – Т.: 2003. – 184 б.
2. Йұлдашов Қ. Жаңғырылған педагогикалық ойлау және мектептерде әдебиетті оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. Пед.ғыл.док. дисс. – Т.: 1996. – 320 б.
3. Мәмбетниязов Т., Бекбергенова З., Мәмбетниязов З. Әдебиет. 9-сынып оқулығы. – Нөкіс: «Білім», 2019. – 256 б.
4. Юсупов Қ.А. Академиялық лицейлерде қарақалпақ әдебиетін оқыту әдістемесі. Монография. – Нөкіс: Қарақалпақстан, 2019. – 145 б.
5. Helms, M.M., Nixon, J. Exploring SWOT analysis – where are we now? A review of academic research from the last decade // Journal of Strategy and Management. – 2010. – Vol. 3, No. 3. – P. 215-251.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html