Аннотация. Бұл мақала қарақалпақ әдебиеті сабақтарында сабақтан тыс жұмыстарды ұйымдастырудың тәжірибелік формалары мен әдістерін, атап айтқанда интерактивтік тренингтерді қолдануды зерттеуге арналған. Мақаланың мақсаты – дәстүрлі емес инновациялық тәсілдердің, соның ішінде «Қадамбе-қадам» және «Байланыс» тренингтерінің, оқушылардың әдеп-икрамдылыққа тәрбиелеуде, көркем сөз өнеріне қызығушылығын арттыруда және ұжымдастық сезімін қалыптастырудағы тиімділігін талдау. Зерттеуде салыстырмалы талдау, тәжірибені жалпылау және әдістемелік әдебиеттерді талдау әдістері қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, сабақтан тыс тренингтер оқушылардың белсенділігін арттырып, пәнге деген қызығушылығын оятады және олардың рухани-адамгершілік қасиеттерін дамытуға ықпал етеді. Қорытындыда сабақтан тыс жұмыстарды жүйелі және жоспарлы түрде ұйымдастырудың қарақалпақ әдебиетін оқытудың сапасын арттырудағы маңыздылығы атап өтілген.

Аннотация. Данная статья посвящена изучению практических форм и методов организации внеклассной работы на уроках каракалпакской литературы, в частности использованию интерактивных тренингов. Цель статьи – проанализировать эффективность нетрадиционных инновационных подходов, включая тренинги «Шаг за шагом» и «Связь», в воспитании нравственности учащихся, повышении их интереса к художественному слову и формировании чувства коллективизма. В исследовании использованы методы сравнительного анализа, обобщения практического опыта и анализа методической литературы. Результаты показывают, что внеклассные тренинги повышают активность учащихся, пробуждают интерес к предмету и способствуют развитию их духовно-нравственных качеств. В заключении подчеркивается важность системной и планомерной организации внеклассной работы для повышения качества преподавания каракалпакской литературы.

Abstract. This article is devoted to the study of practical forms and methods of organizing extracurricular activities in Karakalpak literature lessons, in particular the use of interactive trainings. The purpose of the article is to analyze the effectiveness of non-traditional innovative approaches, including the trainings "Step by Step" and "Connection," in educating students' morality, increasing their interest in artistic expression, and forming a sense of collectivism. The research uses methods of comparative analysis, generalization of practical experience, and analysis of methodological literature. The results show that extracurricular trainings increase student activity, stimulate interest in the subject, and contribute to the development of their spiritual and moral qualities. The conclusion emphasizes the importance of systematic and planned organization of extracurricular work to improve the quality of teaching Karakalpak literature.

Кіріспе. Қазіргі заманғы білім беру жүйесі оқушылардың жан-жақты дамуын қамтамасыз етуді, сонымен қатар олардың танымдық қызығушылығын оятуды және танымдық белсенділігін арттыруды көздейді. Осы мақсатқа жетуде сабақтан тыс жұмыстардың рөлі ерекше. Әдебиет пәні, оның ішінде қарақалпақ әдебиеті, оқушылардың рухани дүниесін, эмоционалдық сезімін, эстетикалық талғамын қалыптастыруға бағытталғандықтан, сабақтан тыс іс-шаралардың мәні зор. Бірақ бұл іс-шаралардың тиімділігі олардың ұйымдастыру формалары мен әдістеріне тікелей байланысты [1, б. 45]. Дәстүрлі формаларға (әдебий кештер, конференциялар, дидактикалық газеттер) қоса, қазіргі заманғы педагогикалық технологиялар негізінде жаңа, интерактивті әдістерді енгізу қажет. Тақырыптың өзектілігі қарақалпақ әдебиетін оқытудың тиімділігін арттыру және оқушылардың пәндік қызығушылығын ояту қажеттілігінде жатыр. Теориялық маңыздылығы сабақтан тыс жұмыстарды жоспарлау мен ұйымдастырудың әдістемелік негіздерін зерттеуге, ал практикалық маңыздылығы мұғалімдерге нақты тәжірибелік ұсыныстар мен модельдер беруге байланысты. Бұл мақаланың мақсаты – қарақалпақ әдебиеті сабақтарында сабақтан тыс тренингтерді қолданудың теориялық негіздерін зерттеп, олардың практикалық тиімділігін нақты мысалдар арқылы көрсету.

Негізгі бөлім. Сабақтан тыс жұмыс – бұл оқушылардың тәжірибелік дағдыларын, шығармашылық қабілеттерін дамытуға, пәнге деген қызығушылығын арттыруға және тәрбиелік міндеттерді шешуге бағытталған мектептен тыс іс-шаралар жиынтығы. Қарақалпақ әдебиеті мұғалімдері үшін бұл бағыт әсіресе маңызды, өйткені ол ұлттық мәдени мұраны, дәстүр мен құндылықтарды түсіндіруді одан әрі тереңдетуге мүмкіндік береді. Әдіскер ғалым Ә. Пахратдиновтың атап өткендей, сабақтан тыс жұмыстардың дәстүрлі емес формаларын, соның ішінде интерактивті тренингтерді қолдану, оқытудың нәтижелілігін айтарлықтай арттыра алады [2].

Тренинг (ағылшынша «training» – дайындық, жаттығу) – бұл белгілі бір дағдыларды немесе білімдерді игеруге бағытталған, белсенді іс-әрекет пен өзара әрекеттесуді негізге алатын жаттығу формасы. Оның негізгі артықшылығы – оқушының тек тыңдаушы емес, белсенді қатысушы рөлінде болуы. Педагогикалық трениндердің әдістемелік негіздерін әзірлеген Ж.Ғ. Йұлдашев пен С.А. Усмановтар оның негізгі кезеңдерін: сәлемдесу, танысу, мақсаттарды белгілеу, топтарға бөлу, топтық жұмысты ұйымдастыру, презентация, талқылау және қорытындылау деп анықтайды [3].

«Қадамбе-қадам» тренинтінің мақсаты оқушылардың әдеп-икрамдылыққа тәрбиеленуі мен көркем сөз өнеріне деген қызығушылығын арттыру. Бұл тренинг жаттығудың әрбір кезеңі («қадамы») белгілі бір тапсырманы орындауға арналған. Мысалы, бірінші қадамда оқушыларға жақсы сөздер (мысалы, «жақсылық», «әділет») беріліп, оларға қарама-қарсы мағынадағы сөздерді (антонимдерді) табу тапсырылады. Екінші қадамда оқушылар осы сөздердің мағынасын түсіндіреді. Үшінші қадамда топтарға бөлініп, осы сөздерді қолдана отырып, қысқа әңгіме немесе ертекті құрастырады. Келесі қадамдарда топтар өз жұмыстарын бір-біріне ұсынып, өзара бағалайды. Мұндай тренинг оқушыларға қарақалпақ тілінің лексикалық байлығын, сөздердің нюанстарын түсінуге, сондай-ақ адамгершілік қасиеттердің екі полюсін (жақсы мен жаман) ажырата білуге көмектеседі. «Байланыс» тренинтінің басты мақсаты оқушылар арасындағы ұжымдастық сезімін, өзара сенім мен байланысты нығайту. Бұл тренинг «шеңберлі әңгіме» форматында жүзеге асырылады. Әрбір оқушыға нөмір беріледі. Бірінші оқушы таңдалған тақырып бойынша әңгімені бастайды (мысалы, «Достық туралы») және оны ең қызықты жерінде тоқтатып, сөзді көрсетілген нөмірлі оқушыға береді. Көрсетілген оқушы әңгімені тоқталған жерінен жалғастырады. Процесс барлық оқушылар қатысқанша жалғаса береді. Бұл тренинт оқушылардың тыңдау, тізбекті ойлау, бірлескен шығармашылық іс-әрекетке қабілеттілік сияқты қабілеттерін дамытады. Оқушылар бір-біріне тірек болуға, ұжымдық нәтижеге қол жеткізуге үйренеді. Тренингтерді қолдануда мұғалімнің рөлі де ерекше. Ол тәртіпті ұйымдастырушы, нұсқаушы және бақылаушы ретінде әрекет етеді. Мұғалім тапсырмаларды түсіндіреді, процесті бақылайды, қажет болған жағдайда түзетулер енгізеді және қорытынды жасайды. Тренингтерді таңдау оқушылардың жасына, психологиялық ерекшеліктеріне және нақты тәрбиелік мақсатқа байланысты болуы тиіс. Мысалы, жас өспірімдермен жүргізілетін «Байланыс» тренинті арақатынас мәселелерін шешуге, ал кіші сынып оқушылары үшін «Қадамбе-қадам» тренинті негізгі адамгершілік ұғымдарымен танысуға қолайлы [4].

Тренингтердің тиімділігі бірқатар факторларға байланысты: олардың жоспарлылығы, жүйелілігі, оқушылардың дайындық деңгейіне сәйкестігі және мұғалімнің педагогикалық шеберлігі. Тренингтер сабақтан тыс уақытта ғана емес, сабақ процесінің бір бөлігі ретінде де қолданылуы мүмкін. Олар оқу материалын бекіту, жаңа тақырыпты енгізу немесе сабақты қорытындылау кезеңдерінде тиімді болып табылады. Сонымен қатар, тренингтер бойынша жұмысты бағалаудың нақты критерийлерін (мысалы, белсенділік, топтағы үлес, шығармашылық тәсіл) әзірлеу қажет.

Қорытынды. Жүргізілген зерттеу қарақалпақ әдебиеті сабақтарында сабақтан тыс жұмыстарды ұйымдастыруда интерактивті тренингтерді қолданудың жоғары педагогикалық әлеуеті бар екенін көрсетті. «Қадамбе-қадам» және «Байланыс» сияқты тренингтер оқушылардың белсенді танымдық позициясын қалыптастыруға, олардың әдеп-икрамдылыққа тәрбиелеуіне, ұжымдастық сезімін нығайтуға және ұлттық әдеби мұраға деген қызығушылығын арттыруға септігін тигізеді. Нәтижелердің дәлелділігі әдістемелік әдебиеттерді талдау және нақты тренинг мысалдарын сипаттау арқылы расталды. Автордың анықтағандай, тренинтердің тиімділігі олардың мұғалімдер мен оқушылардың шынайы қажеттіліктеріне сай, жүйелі және жоспарлы түрде енгізілуіне байланысты. Тренингтерді қолдану тек білім беру процесін әртараптандырып қана қоймай, сонымен қатар оқушының тұлғалық дамуына терең әсер ететін күшті тәрбиелік құралға айналады. Болашақта бұл бағытта оқу-әдістемелік құралдарды (тренингтер жинағы) әзірлеу және мұғалімдердің біліктілігін арттыру курстарында оқу-тәжірибелік семинарлар ұйымдастыру қажеттілігі туындайды.

Әдебиеттер тізімі

1. Сағидуллаева Ж., Қаниязова Ж. Әдебиет теориясын оқытуда инновациялық технологиялар. – Нөкіс: Қарақалпақстан, 2016. – 120 б.
2. Пахратдинов Ә. Қарақалпақ әдебиятын оқыту әдістемесі. – Нөкіс: Білім, 2004. – 215 б.
3. Йұлдашев Ж.Ғ., Усманов С.А. Педагогикалық тренинтер: теория және практика. – Т.: 2010. – 178 б.
4. Тобаназаров А. Кәсіп-өнер колледжлерінде қарақалпақ әдебиятын оқытудың негізгі мәселелері. – Нөкіс: «Білім», 2015. – 95 б.
5. Johnson, D.W., Johnson, R.T. Learning Together and Alone: Cooperative, Competitive, and Individualistic Learning. 5th Edition. – Boston: Allyn & Bacon, 1999. – 292 p.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html