Аннотация (Қазақ тілінде): Бұл мақалада қазақ халқының көктемгі жаңа жылы – Наурыз мейрамының тарихи түптері, салт-дәстүрлері, рәсімдері және қазіргі қазақстандық қоғамдағы маңызы талданады. Зерттеудің мақсаты – Наурыздың тек мәдени мұра ретінде ғана емес, сонымен бірге ұлттық бірегейлікті, рухани құндылықтарды және әлеуметтік үйлестікті нығайтатын құбылыс ретіндегі кең мағынасын көрсету. Жұмыста тарихи-салыстырмалы талдау, әдебиеттер мен этнографиялық деректерге сілтемелер әдісі қолданылды. Нәтижелер Наурыздың өзектілігі оның уақыт пен мәдениетаралық шекараларды бұзатын архаикалық символикасында және қазіргі жаһандану дәуіріндегі ұлттық сәйкестікті сақтау құралы ретіндегі рөлінде екенін көрсетеді [1, б. 23; 3].

Аннотация (на русском языке): В данной статье анализируются исторические корни, традиции, ритуалы и современное значение праздника весеннего нового года казахского народа – Наурыз мейрамы. Цель исследования – показать широкое значение Наурыза не только как культурного наследия, но и как феномена, укрепляющего национальную идентичность, духовные ценности и социальную гармонию в современном казахстанском обществе. В работе использованы методы историко-сравнительного анализа, ссылок на литературу и этнографические данные. Результаты показывают, что актуальность Наурыза заключается в его архаической символике, преодолевающей границы времени и культур, и в его роли как инструмента сохранения национальной идентичности в эпоху глобализации [1, с. 23; 3].

Abstract (in English): This article analyzes the historical roots, traditions, rituals, and modern significance of the Kazakh people's spring New Year celebration – Nauryz Meyramy. The aim of the study is to show the broad meaning of Nauryz not only as a cultural heritage but also as a phenomenon that strengthens national identity, spiritual values, and social harmony in modern Kazakh society. The work uses methods of historical-comparative analysis, references to literature and ethnographic data. The results show that the relevance of Nauryz lies in its archaic symbolism, which transcends the boundaries of time and cultures, and in its role as a tool for preserving national identity in the era of globalization [1, p. 23; 3].

Кіріспе

Наурыз – бұл көне тегі ежелгі астрономиялық бақылаулар мен табиғатқа табынушылық нанымдарға сүйенетін, кең дала мен Еуразия кеңістігін мекендеген көптеген түркі және иран халықтарының ортақ мерекесі. Қазақтар үшін Наурыз тек күнтізбелік оқиға емес, табиғаттың қайта тірілуінің, жаңа өмір циклінің басталуының, тазару мен жаңғырудың қуатты символы болып табылады. Оның тарихы мыңдаған жылдарға созылады, ал мағынасы әр тарихи дәуірде жаңаша толықтырылып, елдің рухани кодының бөлігіне айналған.

Қазіргі таңда Наурыздың өзектілігі бірнеше деңгейде анықталады. Біріншіден, бұл тәуелсіз Қазақстан Республикасының ұлттық мерекелер қатарына енгізілген, мемлекеттік деңгейде аталып өтілетін мейрам, бұл оның ұлттық мәдениеттегі орнын растайды. Екіншіден, бұл дәстүрлер мен заманауилықты үйлестіруді талап ететін жаһандану құбылысы. Үшіншіден, Наурыз – бұл әлеуметтік интеграцияның, ұлтаралық және дінаралық келісімнің, отбасылық құндылықтарды нығайтудың арнасы ретінде қарастырылады. Осылайша, Наурыз мейрамын зерттеу тек этнографиялық қызығушылықты қанағаттандыру үшін емес, сонымен бірге оның қазіргі қоғам үшін маңыздылығын түсіну үшін де аса маңызды болып табылады [2, б. 15].

Негізгі бөлім

Наурыздың философиялық негізі Күн мен Жердің теңесу нүктесіне, яғни күн түнгі теңестігіне байланысты. Бұл кезең ежелгі адамдар үшін үлкен табиғи заңдылықтың көрінісі болды, олар көктемгі егіншілік жұмыстарына дайындалудың белгісі ретінде оны атап өтетін. Наурыз атауының өзі парсы тіліндегі «жаңа күн» (now ruz) деген мағынаны білдіреді, бұл оның ежелгі арийлік-ирандық түп тамырын айғақтайды [4].

Негізгі дәстүрлер мен рәсімдер. Наурызға дайындық күндер бойы жүреді және оның негізгі компоненттері тазару (физикалық және рухани), жаңғыру және бірігу болып табылады.

1. Тазару. Үй-жайлар мен аулалар мұқият тазартылып, ескі заттар мен керек-жарақтар алып тасталады. Бұл рәсім тек сыртқы тазалықты ғана емес, сонымен бірге адамның ішкі жан дүниесінен жағымсыз ойлар мен реніштерді шығаруды білдіреді. Кешірім сұрау және татуласу – рухани тазарудың міндетті қағидасы болып саналады.
2. Наурыз көжесі дайындау. Бұл – мерекенің символы ретінде танылған негізгі тағам. Ол жеті ингредиенттен (су, ет, дәнді дақылдар, тұз, май, сүт, көкөніс) дайындалады, әрқайсысы белгілі бір құндылықты бейнелейді: денсаулық, байлық, береке, бақыт, гүлдену, даналық, табиғи күш. Көжені ортақ дастарханнан бөлісу қоғамдастық және теңдік идеясын нығайтады [1, б. 45].
3. Қонақасылдық және аманат. «Қонақ келсе – құт келеді» деген нақылға сәйкес, Наурыз күні үйге келетін қонақ бақыт әкеледі деп есептеледі. Жеті үйге барып тілек тілеу және жеті қонақты қабылдау дәстүрі сақталған, бұл әлеуметтік байланыстарды күшейтеді.

Мәдени-спорттық компонент. Наурыз мерекесі әртүрлі өнер және спорт түрлерін қамтиды. Бұл айтыс, ән-би сабактары, «Наурыз жырлары» айту болуы мүмкін. Дәстүрлі спорт түрлері – көкпар, аударыспақ, қазақша күрес, жаяу жарыс – тек бәсекелестік ретінде ғана емес, сонымен қатар жауынгерлік дайындық пен ұжымдық рухты көрсету арнасы ретінде өткізіледі. Ат жарыстары мен «қыз қуу» сияқты ойындар мерекенің динамикалық табиғатын толықтырады.

Наурыздың қазіргі замандағы трансформациясы және маңызы. Кеңестік дәуірде Наурыз ресми түрде танылмады және кейбір уақыт оған тыйым салынды. Тәуелсіздік алғаннан кейін ол ұлттық мереке мәртебесін қайтарып алды. Бүгінде Наурыз тек қазақтардың ғана емес, Қазақстанның барлық этностарының мерекесі ретінде аталып өтіледі, бұл оның интеграциялық рөлін күшейтеді.

Қазіргі форматтарға үлкен қалалық концерттер, көрмелер, фестивальдар, эко-наурыз (табиғатты қорғау идеяларымен) кіреді. Дәстүрлі нанымдар мен рәсімдердің мағынасы өзгеріске ұшырады: мысалы, тазару идеясы экологиялық тазалық идеясымен, ал қоғамдастық – азаматтық қоғам идеясымен толықтырылуда. ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мәдени мұра тізіміне Наурызды енгізу оның адамзаттың ортақ құндылығы ретіндегі халықаралық деңгейдегі мойындалуын бекітті [3, 5].

Осылайша, Наурыз – бұл тірі, дамитын дәстүр. Оның күші дәстүрлі форманы жаңа мазмұнмен толтыра білуінде, ұрпақтар арасындағы байланысты сақтай отырып, заманауи контексте өз маңызын сақтап қалуында жатыр.

Қорытынды

Наурыз мейрамы – бұл қазақ халқының мәдениеті мен дүниетанымының терең қабаттарын көрсететін көп қырлы құбылыс. Оның ежелгі түп тамыры табиғат пен адамның арақатынасының гармониясына, өмірдің циклдылығы мен тұрақты жаңаруына деген сенімге сүйенеді.

Мақаланың талдауы Наурыздың тек ретроспективті мәдени белгі ретінде емес, сонымен бірге ұлттық және азаматтық сәйкестікті қалыптастырудағы белсенді фактор ретінде қазіргі заманғы қызметін көрсетеді. Тазару, бірігу, қамқорлық пен табиғатпен үйлесімділік идеялары қазіргі әлеуметтік-экологиялық проблемалар шешімінде өзекті болып қалады.

Қорытындылай келе, Наурыздың табысы мен тұрақтылығы оның икемділігінде, жаңа тарихи жағдайларға бейімделе білуінде жатыр. Ол ұрпақтар арасындағы көпір ретінде қызмет ете отырып, халықтың тарихи жадын сақтайды және болашаққа деген үміт пен сенімді нығайтады. Осылайша, Наурыз – бұл тек мереке емес, ұлттың рухани дамуының көрсеткіші және оның өміршеңдігінің кепілі болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2011. – 384 б.
2. Төлеубаев Т. Қазақтың мерекелері мен әдет-ғұрыптары. – Астана: «Фолиант», 2018. – 256 б.
3. Falk, N. A. Nowruz: The New Year Festival in Central Asia and its Zoroastrian Roots. – In: "Festivals in Central Asia", ed. by H. Berger. – Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2019. – P. 89-112.
4. Байпақов К.М., Ерғалиева А.Қ. Ежелгі және ортағасырлық Қазақстан тарихы. – Алматы: Рауан, 1996. – 432 б.
5. UNESCO. Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity: Nowruz. [Электрондық ресурс]. – URL: https://ich.unesco.org/en/RL/nowruz-01282 (қаралған күні: 05.05.2024).
6. Khasanov, B. Kazakh Traditions and Customs: From Past to Present. – Almaty: Daik-Press, 2015. – 198 p.
7. Алдаберген Қ. Қазақ халқының тұрмысы. – Алматы: «Қазақ университеті», 2004. – 320 б.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html