Аннотация. Бұл мақалада мектеп директорының оқу ісі жөніндегі орынбасарының (ОІО) қызметінің мектепішілік бақылау жүйесіндегі рөлі мен маңызы зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – оқу ісі жөніндегі орынбасарының бақылау-ұйымдастырушылық қызметінің тиімділік шарттарын анықтау және мектепішілік бақылауды диагностикалық негізде жүргізудің әдістемелік негіздерін қарастыру. Зерттеу барысында салыстырмалы-тарихи талдау, жүйелеу және жалпылау әдістері қолданылды. Нәтижелер оқу ісі жөніндегі орынбасарының қызметінің оқу-тәрбие процесінің сапасын басқарудағы аналитикалық, бағдарламалық-құрылымдық және мониторингтік функцияларды біріктіретін кілтті элемент екенін көрсетеді. Мектепішілік бақылаудың нәтижелілігін арттыру үшін оны стратегиялық жоспарлау, критериалды-диагностикалық базаны құру және нәтижелерді кері байланыс негізінде талдау қажеттігі туралы қорытынды жасалды. [1, б. 23], [2, б. 15], [3], [4]

Аннотация. В данной статье исследуется роль и значение деятельности заместителя директора школы по учебной работе (ЗДУР) в системе внутришкольного контроля. Цель исследования – определить условия эффективности контрольно-организационной деятельности ЗДУР и рассмотреть методические основы проведения внутришкольного контроля на диагностической основе. В ходе исследования применялись методы сравнительно-исторического анализа, систематизации и обобщения. Результаты показывают, что деятельность ЗДУР является ключевым элементом управления качеством образовательного процесса, объединяющим аналитические, программно-структурные и мониторинговые функции. Сделан вывод о необходимости стратегического планирования внутришкольного контроля, создания критериально-диагностической базы и анализа результатов на основе обратной связи для повышения его результативности. [1, с. 23], [2, с. 15], [3], [4]

Abstract. This article examines the role and significance of the deputy school principal for academic affairs in the system of internal school control. The aim of the study is to identify the conditions for the effectiveness of the deputy's control and organizational activities and to consider the methodological foundations for conducting internal school control on a diagnostic basis. The research methods included comparative-historical analysis, systematization, and generalization. The results indicate that the deputy's activity is a key element in managing the quality of the educational process, combining analytical, program-structural, and monitoring functions. The conclusion emphasizes the need for strategic planning of internal control, creating a criteria-diagnostic framework, and analyzing results based on feedback to enhance its effectiveness. [1, p. 23], [2, p. 15], [3], [4]

Кіріспе. Қазіргі кездегі білім беру саласындағы өзгерістер мен инновациялар мектеп басқаруына, әсіресе оқу-тәрбие процесінің тікелей ұйымдастырушысы болып табылатын оқу ісі жөніндегі орынбасарға (ОІО) қойылатын талаптарды айтарлықтай күрделендірді. Білім беру сапасын қамтамасыз ету және арттыру мәселесі үнемі өзекті болып қала береді, бұл жағдайда мектепішілік бақылаудың (МІБ) тиімді жүйесін құру мен жүзеге асыру шешуші рөлге ие. ОІО қызметінің негізгі мазмұны мен басым бағыты дәл осы бақылау-талдау жұмысына бағытталған. Осыған байланысты заманауи педагогикалық зерттеулердің бір бағыты ретінде ОІО қызметінің теориялық-әдістемелік негіздерін, оның ішінде мектепішілік бақылауды жүргізудің оңтайлы модельдерін іздестіру аса маңызды болып табылады. Бұл мақаланың мақсаты – ОІО қызметінің мектепішілік бақылау жүйесіндегі рөлін талдау, осы қызметтің тиімділік шарттарын анықтау және диагностикалық бағытталған бақылауды ұйымдастырудың негізгі принциптерін ұсыну.

Негізгі бөлім. Мектеп директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары (ОІО) лауазымы білім беру ұйымының ішкі басқару құрылымында орталық орын алады. Осы лауазымды адам оқу-тәрбие процесінің барлық аспектілерін – бағдарламалық-оқу әдістемелік қамтамасыз етуден бастап, сапаны мониторингілеу және педагогикалық кадрлардың біліктілігін дамытуға дейін үйлестіреді. Оның қызметінде мектепішілік бақылау (МІБ) жүйесін құру мен жүзеге асыру ерекше орын алады. Ғылыми әдебиеттерде мектепішілік бақылау білім беру ұйымының ішкі мониторингінің бір түрі ретінде, педагогикалық жүйенің жағдайын диагноздау, сапа көрсеткіштерін талдау және оқу процесін реттеу мақсатында жүзеге асырылатын қызмет ретінде анықталады [1, б. 23].

Тиімді МІБ жүйесін құру үшін оқу ісі жөніндегі орынбасары бірқатар маңызды тапсырмаларды орындауы керек. Біріншіден, бақылаудың жылдық жоспарын әзірлеу, онда нақты және өлшенетін мақсаттар (SMART-принципі) көрсетілуі тиіс. Екіншіден, бақылау объектілерін нақты анықтау (мысалы, жас мұғалімдердің кәсіби бейімделуі, оқушылардың жекелеген пәндер бойынша олқылықтары, жаңа әдістемелерді енгізу тиімділігі). Үшіншіден, әрбір бақылау нысаны үшін бағалаудың анық критерийлерін құру. Зерттеулер көрсеткендей, диагностикалық негізі жоқ, тек формальды шолуға бағытталған бақылау педагогикалық ұжымның белсенділігін төмендетіп, нақты педагогикалық нәтижеге әкелмейді [2, б. 15]. Сондықтан, ОІО қызметінің негізгі бағыты бақылауды тек тәжірибе қорыту ретінде емес, сонымен бірге оқу процесін жетілдірудің құралы ретінде ұйымдастыру болуы керек.

ОІО қызметінің тиімділігі оның аналитикалық қабілетіне тікелей байланысты. Ол мектептің жылдық оқу жоспарын, сабақ кестесін, мұғалімдердің негізгі және таңдаулы білім беру жүктемесінің кестесін құруға жауапты бола отырып, осы құжаттарды тек әкімшілік талаптарды қанағаттандыру үшін ғана емес, сонымен қатар педагогикалық процесті талдау мен болжау үшін пайдалануы керек. Оқушылардың оқу үлгерімі мен қатысуы туралы деректерді үнемі мониторингілеу проблемалы аймақтарды дер кезінде анықтауға мүмкіндік береді. Халықаралық тәжірибе деректерге негізделген шешім қабылдаудың (data-driven decision making) тиімділігін растайды, бұл әдіс оқу нәтижелерін айтарлықтай жақсартуға ықпал етеді [3].

Сонымен қатар, оқу ісі жөніндегі орынбасары мұғалімдердің кәсіби дамуын қолдау жүйесін ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады. Бұл әдістемелік бірлестіктердің жұмысын ұйымдастыру, біліктілікті арттыру курстары мен семинарларын таңдау, тәжірибелі педагогтардың жаңашыларға демеушілік етуін (коучинг) ұйымдастыруды қамтиды. Тиімді мектеп басқаруы педагогикалық қызметкерлердің жеке дамуы мен мектептің жалпы мақсаттарын үйлестіру болып табылады [4].

Қазақстандық мектептердің тәжірибесіндегі кейбір қиындықтарды атап өткен жөн. Оларға МІБ жоспарының мақсаттары мен мектептің стратегиялық бағыттары арасындағы үйлесімсіздік, бақылау критерийлерінің тұрақты жүйесінің болмауы, бақылау нәтижелерін талқылау мен кері байланыстың жеткіліксіз деңгейі жатады. Осы проблемаларды шешу үшін МІБ жүйесі ашықтық, объективтілік және үздіксіз жетілу принциптеріне негізделуі керек. Сонымен қатар, цифрлық технологияларды (электронды журналдар, деректерді талдау платформалары) енгізу бақылау процесін автоматтандырып, деректерді жинау мен талдаудың объективтілігін арттыруға мүмкіндік береді. Бақылаудың аяқталуы оның нәтижелерін жан-жақты талдау болып табылады. ОІО педагогикалық кеңестер мен әдістемелік кеңесеттерде алынған деректерді ұсынып, олардың негізінде білім беру процесін жетілдіру бойынша тұжырымдамалық шешімдерді іздестіруі керек. Осылайша, бақылау тек бақылау үшін емес, оқу-тәрбие жұмысын сапалық жаңа деңгейге көтерудің құралына айналады.

Қорытынды. Мектеп директорының оқу ісі жөніндегі орынбасарының қызметі мектептегі білім беру сапасын басқару жүйесінің өзегі болып табылады. Оның бақылау-ұйымдастырушылық қызметі мектепішілік бақылаудың тиімді модельдерін құру мен іске асыруға бағытталуы тиіс. Зерттеу барысында МІБ-тің нәтижелілігі оның диагностикалық бағытталуынан, стратегиялық жоспарлануынан, анық критерийлерге негізделуінен және алынған мәліметтерді оқу процесін жетілдірудің нақты іс-шараларына түрлендіру механизмінің болуынан тікелей тәуелді екені анықталды. Осы лауазымды адамның кәсіби дамуын үнемі қолдау, оған аналитикалық құралдар мен заманауи бағалау әдістерін меңгерту, сондай-ақ оқу-тәрбие процесінің барлық қатысушылары арасында ашық диалог пен кері байланыс мәдениетін дамыту тиімді мектеп басқаруының негізгі алғышарттары болып табылады. Оқу ісі жөніндегі орынбасары тек бақылаушы емес, сонымен бірге мектеп қауымдастығының кәсіби дамуы мен білім беру сапасын арттыруға ықпал ететін ынталандырушы және координатор ретінде әрекет ете отырып, заманауи мектептің сәтті жұмыс істеуіне құнды үлес қосады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Ромадина Л.П. Справочник завуча (организационно-методические и психолого-педагогические материалы). – М.: Центр «Педагогический поиск», 2019. – 208 б.
2. Ерёменко М.Н. Внутришкольный контроль как инструмент управления качеством образовательного процесса // Современная педагогика. – 2021. – № 4 (95). – С. 12-19.
3. Bambrick-Santoyo, P. Driven by Data: A Practical Guide to Improve Instruction. – San Francisco: Jossey-Bass, 2019. – 298 p.
4. Marzano, R. J., Waters, T., & McNulty, B. A. School Leadership That Works: From Research to Results. – Alexandria, VA: ASCD, 2021. – 194 p.
5. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Жалпы білім беретін оқу орындарында оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру туралы әдістемелік нұсқаулар. – Астана, 2023. – 45 б.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html