Аннотация (қазақ тілінде): Бұл мақала жаһандану жағдайында көптілді білім берудің (КТБ) маңыздылығын, теориялық негіздерін және Қазақстан Республикасының білім жүйесіндегі іске асырылу тәжірибесін талдауға арналған. Зерттеудің мақсаты – КТБ-нің жеке тұлғаның когнитивтік және коммуникативтік қабілеттерінің дамуына, сондай-ақ қоғамның бәсекеге қабілеттілігіне қосқан әлеуетін ашып көрсету. Мақалада тарихи-логикалық әдіс, салыстырмалы талдау, сондай-ақ нормативтік-құқықтық құжаттарды зерттеу әдістері қолданылды [1; 2; 3]. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, көптілді оқыту тек тілдік дағдыларды дамытумен шектелмей, сыни тұрғыдан ойлау, мәдениетаралық құзыреттілік және әлемдік ақпарат кеңістігінде еркін қозғалу қабілетін қалыптастырады. Қазақстан контекстіндегі «тілдер үштұғыры» (қазақ, орыс, ағылшын) мемлекеттік стратегияның бір бөлігі ретінде оқу үдерісінде оңтайлы үйлестіруді талап ететін күрделі мәселелерді көтерді. Қорытындылай келе, КТБ-ні табысты енгізу үшін әдістемелік негізді нығайту, мұғалімдерді арнайы даярлау және білім беру бағдарламаларын жаһандық трендтермен үйлестіру қажет екендігі атап өтілген.

Аннотация (на русском языке): Данная статья посвящена анализу важности, теоретических основ и опыта реализации полиязычного образования (ПЯО) в условиях глобализации на примере системы образования Республики Казахстан. Цель исследования – раскрыть потенциал ПЯО для развития когнитивных и коммуникативных способностей личности, а также конкурентоспособности общества. В статье использованы методы историко-логического анализа, сравнительного анализа, а также изучения нормативно-правовых документов [1; 2; 3]. Результаты исследования показали, что полиязычное обучение не ограничивается развитием языковых навыков, но также формирует критическое мышление, межкультурную компетентность и способность свободно ориентироваться в мировом информационном пространстве. В казахстанском контексте «триединство языков» (казахский, русский, английский) как часть государственной стратегии подняло сложные вопросы, требующие оптимальной гармонизации в учебном процессе. В заключение отмечается, что для успешного внедрения ПЯО необходимо укрепление методической базы, специальная подготовка учителей и согласование образовательных программ с глобальными тенденциями.

Abstract (in English): This article analyzes the importance, theoretical foundations, and implementation experience of multilingual education (MLE) in the context of globalization, using the education system of the Republic of Kazakhstan as an example. The aim of the study is to reveal the potential of MLE for the development of an individual's cognitive and communicative abilities, as well as for the competitiveness of society. The article uses methods of historical-logical analysis, comparative analysis, and the study of normative-legal documents [1; 2; 3]. The results of the study show that multilingual learning is not limited to the development of language skills but also forms critical thinking, intercultural competence, and the ability to navigate freely in the global information space. In the Kazakhstani context, the «trinity of languages» (Kazakh, Russian, English) as part of state strategy has raised complex issues requiring optimal harmonization in the educational process. In conclusion, it is noted that the successful implementation of MLE requires strengthening the methodological base, special training of teachers, and alignment of educational programs with global trends.

Кіріспе

Жаһандану мен ақпараттандыру дәуірінде тіл білімі тек коммуникация құралы ғана емес, сонымен бірге білім мен мәдениетке қатынас пен жан-жақты дамыған тұлғаның қалыптасуының негізгі факторына айналды. Көптілді білім беру (КТБ) – бұл екі немесе одан да көп тілде оқу-танымдық іс-әрекетті ұйымдастыруға бағытталған білім беру философиясы мен әдіснамасы [1]. Бұл тәсіл тек шет тілдерін үйренуді емес, оларды білім алу мен танымның құралы ретінде пайдалануды білдіреді. Қазақстан, көпұлтты және көптілді мемлекет ретінде, өзінің білім беру жүйесінде КТБ принциптерін іске асырудың өзіндік тәжірибесін қалыптастыруда. Мемлекет басшысының бастамасымен іске асырылып жатқан «Тілдердің үштұғыры» концепциясы (мемлекеттік – қазақ, ұлтаралық қатынас – орыс, халықаралық интеграция – ағылшын) осы бағыттағы негізгі стратегиялық құжат болып табылады [2]. Осыған байланысты бұл мақаланың мақсаты көптілді білім берудің теориялық-әдістемелік аспектілерін қарастырып, оны Қазақстандағы білім беру практикасында қолданудың өзектілігі мен ерекшеліктерін анықтау болып табылады.

Негізгі бөлім. Көптілді білім берудің ғылыми негізі когнитивтік лингвистика, психолингвистика және әлеуметтік конструкционизм теорияларына сүйенеді. Зерттеулер бірнеше тілді меңгерудің ойлау процестеріне оң әсерін дәлелдейді: ол ойлау икемділігін, жадты және ерікті назарды дамытады, сондай-ақ метакогнитивтік дағдыларды жақсартады [3, б. 15]. Сонымен қатар, КТБ мәдениетаралық сенімділікті қалыптастыруға, басқа мәдениеттерге деген төзімділік пен түсіністі арттыруға ықпал етеді. Бұл жаһандану жағдайындағы бірегей қасиет.

Қазақстанда КТБ екі негізгі бағытта дамиды: біріншіден, барлық деңгейдегі білім беру жүйесінде үш тілді (қазақ, орыс, ағылшын) оқытуды кеңейту; екіншіден, арнайы мамандықтарды оқытуда тілдердің бірі (әдетте ағылшын немесе орыс тілі) пәндерді оқыту тілі (CLIL – Content and Language Integrated Learning) ретінде қолданылады. CLIL әдісі бойынша, мысалы, физиканы ағылшын тілінде оқыту арқылы оқушы бір уақытта пәндік білім мен тілдік құзыреттілік алады [4].

Дегенмен, бұл процеске бірқатар кедергілер мен қиындықтар тән. Олардың ішінде: әдістемелік құралдардың жетіспеушілігі, көптілді оқытуға дайын мұғалімдердің тапшылығы, оқу материалдарының (оқулықтар, дидактикалық материалдар) жеткіліксіздігі, сондай-ақ студенттердің тілдік деңгейінің әртүрлілігі. Сонымен қатар, мемлекеттік тілдің (қазақ тілі) қолдану саласын кеңейту мен оны оқу тілі ретінде нығайту қажеттілігі туралы мәселе өзекті болып қала береді. Осындай қиындықтарды шешу үшін кешенді тәсіл қажет: мұғалімдерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру бағдарламаларын жасау, білім беру стандарттарына сәйкес көптілді оқулықтарды әзірлеу және баспадан шығару, әр түрлі тілдік деңгейдегі оқушыларға қолдау көрсету жүйесін құру.

Халықаралық тәжірибе (Канада, Финляндия, Сингапур) көрсеткендей, көптілді білім берудің табысты моделі әлеуметтік-экономикалық контекстке, қоғамның тілдік нақтылығына және білім беру саясатының жүйелілігіне тікелей байланысты [5]. Қазақстан үшін өзіндік жолды таңдау маңызды, бұл жол мемлекеттік тілдің беделін нығайтуды, орыс тілінің ұлтаралық қатынас ретіндегі рөлін сақтауды және жаһандық интеграция үшін ағылшын тілін оқытуды үйлестіреді.

Көптілді оқытудың нәтижелері тек академиялық жетістіктермен ғана емес, сонымен қатар оқушылардың тұлғалық дамуымен байланысты. Бірнеше тілді меңгерген адам әлемді көбірек түрлі-түсті және кең көлемді қабылдайды, оның танымдық икемділігі жоғары, ал өзіндік сенімділігі мен өзін-өзі бағалауы дамыған. Бұл қасиеттер қазіргі нарықтық экономика жағдайындағы сұранысқа ие маманды қалыптастыру үшін өте маңызды.

Қорытынды. Көптілді білім беру – бұл қазіргі заман қоғамының объективті қажеттілігі, ол ғылым мен технологияның жылдам дамуы, халықаралық интеграцияның терендеуі, мәдениетаралық диалогтың қарқынының артуымен түсіндіріледі. Бұл тек тіл саясатының емес, сонымен бірге стратегиялық дамудың мәселесі болып табылады. Қазақстан үшін «тілдер үштұғыры» негізіндегі көптілді модель елдің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, оның азаматтарының әлемдік ақпараттық-мәдени кеңістікте еркін қозғалу мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған. Бірақ бұл процес тегі мәселелерді шешу үшін ғылыми негізделген әдістемелер, сапалы кадрлық қамтамасыз ету және қаржылық-материалдық ресурстардың болуын талап етеді. Болашақта білім берудің көптілділігін әрі қарай дамыту бағытында зерттеулерді цифрлық технологиялардың осы үдеріске әсерін, сондай-ақ нақты білім беру бағдарламаларының тиімділігін бағалауды тереңдету қажет. Тұрақты және жүйелі жұмыс жасалса, көптілді білім беру Қазақстанның жастар ұрпағын болашақтағы күрделі сынақтарға дайындаудың сенімді құралына айнала алады.

Әдебиеттер тізімі

1. Baker C. Foundations of Bilingual Education and Bilingualism. – 6th ed. – Bristol: Multilingual Matters, 2021. – 560 p.
2. «Қазақстан Республикасының тілдерін дамыту және функцияларын нығайту (2020–2025 жылдарға арналған)» мемлекеттік бағдарламасы. – Астана, 2020.
3. Байтурсынова А.Т. Когнитивтік лингвистика және көптілді оқыту. – Алматы: Қазақ университеті, 2019. – 200 б.
4. Coyle D., Hood P., Marsh D. CLIL: Content and Language Integrated Learning. – Cambridge: Cambridge University Press, 2010. – 184 p.
5. García O., Wei L. Translanguaging: Language, Bilingualism and Education. – London: Palgrave Macmillan, 2014. – 165 p.
6. Қанат С.Б. Қазақстандағы көптілді білім беру: мәселелері мен перспективалары // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2021. – №3 (125). – Б. 34-45.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html