Аннотация: Бұл мақала бастауыш сынып оқушыларын ұлттық тәрбиелеудің тиімді әдісі ретінде "Жігіт сұлтаны" сайысын қарастырады. Зерттеудің мақсаты – оқушылардың жеке қасиеттерін дамытуға, ұлттық салт-дәстүрлермен таныстыруға және қоғамдағы белсенділігін арттыруға бағытталған осындай сайыстардың педагогикалық мүмкіндіктерін анықтау. Жұмыста талдау, бақылау және жалпылау әдістері қолданылды. Мақалада сайыстың мақсаты мен құрылымы, бағдарламасының әдістемелік ерекшеліктері сипатталған. Нәтижелер бойынша "Жігіт сұлтаны" сайысы жігіт тұлғасының әртүрлі аспектілерін (білім, дене тәрбиесі, өнер, тарихи сана, этика) дамытуға, сондай-ақ оқушылар арасында бәсекелестік пен ынтымақтастық ортасын қалыптастыруға мүмкіндік беретіні көрсетілген. Қорытындыда бұл әдістің тәрбиелік үдеріске сәтті интеграциялануы және оны кеңейту перспективалары көрсетілген.

Кіріспе

Қазақстан Республикасының болашағы – жастардың білімділігі мен адалдығына, олардың патриоттық сезімі мен ұлттық санасының қалыптасуына тікелей байланысты. Жаңа ұрпақты тәрбиелеу жүйесінде ұлттық мәдениет пен дәстүрлерді сақтау, оларды заманауи жағдайға бейімдеп насихаттау маңызды міндет болып табылады. Бұл ретте бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеу – ең жауапты кезең, себебі осы кезеңде баланың құндылықтар жүйесі мен әлемге көзқарасы қалыптасады [1, б. 45].

Білім беру процесіне ұлттық-мәдени компонентті енгізудің бір тиімді әдісі – танымдық-тәрбиелік іс-шаралар мен сайыстарды ұйымдастыру. «Жігіт сұлтаны» сайысы міне осындай іс-шаралардың жемісті үлгісі болып табылады. Бұл сайыс қазақ халқының дәстүрлі «жігіт» (джигит) идеалына негізделген, онда батырлық, ақыл-ой, шешендік, өнерпаздық, әдептілік қасиеттері үйлесімді болуы тиіс. «Жеті өнер де аз» деген мақал сайыстың идеялық негізі ретінде қызмет етеді. Мақаланың өзектілігі бұл тәжірибені жүйелі түрде сипаттау және оның педагогикалық мүмкіндіктерін талдауда жатыр. Зерттеудің мақсаты – «Жігіт сұлтаны» сайысын оқушылардың жеке тұлғасын қалыптастырудағы тәрбиелік құрал ретінде зерттеу және оның тиімділігін дәлелдеу.

Негізгі бөлім

1. Сайыстың педагогикалық мақсаттары мен міндеттері. «Жігіт сұлтаны» сайысы бастауыш сынып оқушылары (әдетте 1-4 сынып) арасында өткізіледі және келесі негізгі тәрбиелік мақсаттарға жетуді көздейді:

1. Оқушыларды қазақ халқының батырлық дәстүрлерімен, «жігіт» ұғымының мәнімен таныстыру.
2. Оқушылардың жеке қабілеттерін (интеллектуалды, шығармашылық, дене тәрбиесі) дамыту және көрсетуге мүмкіндік жасау.
3. Оқушылардың өзін-өзі тануын, сенімділігін арттыру, алдыңғы қатарға шығу дағдыларын қалыптастыру.
4. Басқа адамдардың таланттарын құрметтеу, әділ бағалау дағдыларын тәрбиелеу (әділқазылар алқасының рөлі арқылы).
5. Оқушылар мен олардың ата-аналары арасындағы бірлескен әрекет пен байланысты нығайту.

Сайыс көбінесе Ұлттық мерекелерге (Тәуелсіздік күні, Наурыз мейрамы) немесе мектеп аймағындағы тәрбие жұмысының аясында өткізіледі.

2. Сайыс құрылымы мен бағдарламасының талдауы. Ұсынылған нұсқада сайыс жігіттердің қатысуымен, өздерін таныстырудан басталады. Бұл оқушылардың коммуникативтік дағдыларын, сөйлеу мәдениетін дамытады. Содан кейін сайыс келесі бағытталған бөлімдерден өтеді:

1. «Жігітке жеті өнер де аз»: Бұл негізгі бөлім, онда әрбір қатысушы өз шығармашылық өнерін (ән айту, билеу, музыкалық аспапта ойнау, сызба салу, жылдам есептеу, жұмбақ шешу т.б.) көрсетеді. Бұл тапсырма дарындылықты ашуға және жеке өзгешелікті көрсетуге бағытталған.
2. «Бәрекелді, сайыпқыран» (мәнерлеп оқу сайысы): Бұл бөлім оқушылардың әдебиетке деген қызығушылығын арттыру, жаттау дағдысын дамыту, сондай-ақ ұлттық ақын-жазушылардың шығармаларымен таныстыру мақсатында жүргізіледі. Мәнерлеп оқу өнері эстетикалық тәрбиенің бір бөлігі болып табылады.
3. «Үй тапсырмасы»: Бұл бөлім әдетте белгілі бір тақырыптағы жобаны (мысалы, отбасы турахиясын, ата-баба дәстүрлерін жинау) немесе қолөнер туындысын (сырмақ, тускііз, ағаш ойық) дайындауды қамтиды. Бұл ата-ананың белсенді қатысуын талап етеді және отбасылық тәрбиені нығайтады.
4. «Қол күрес»: Бұл тапсырма дене тәрбиесі мен ерлік сипаттарын дамытуға бағытталған. Қол күрес – қазақтың дәстүрлі спорт түрі, ол күш пен шеберлікті үйлестіреді. Оны қауіпсіздік ережелерін сақтай отырып, жағымды ойын түрінде өткізуге болады.

Сайыс барысында оқушылардың патриоттық сезімін оятатын, дәстүр мен өнегеге баулитын өлең-жырлар оқылады. Мұғалім мен жүргізушінің рөлі жағдайдың салтанаттылығын сақтауда, қатысушылар мен көрермендерді белсендіруде өте маңызды.

3. Қатысушыларды таңдау және дайындық. Сайысқа әр сыныптан 2-4 оқушы (жігіт) қатысады. Оларды таңдау мұғалім мен сынып ұжымымен бірлесіп жүргізіледі. Қатысушылардың сайысқа дайындығы бірнеше апта бойы жүргізіледі: өнер нөмірлерін таңдау, мәнерлеп оқу үшін өлең таңдау, жоба дайындау, спорттық дайындық және, ең бастысы, жігіттік мінез-құлық ережелерін (әдептілік, батылдық, құрмет) меңгеру. Бұл үдеріс оқушының өзін-өзі тәрбиелеуіне ықпал етеді.

4. Әділқазылар алқасының құрамы мен критерийлері. Бағалаудың объективтілігін қамтамасыз ету үшін әділқазылар алқасы құрылады, оның құрамына мектеп әкімшілігінің өкілдері, әже-аталар, атақты тұлғалар (спортшылар, ақындар) қатысуы мүмкін. Бағалау келесі критерийлер бойынша жүргізіледі: өнердің бастапқылығы мен көркемдігі, мәнерлеп оқу техникасы, жобаның тереңдігі мен пайымдылығы, спорттық тапсырманы орындау сапасы, сөйлеу мәдениеті және жалпы әрекет-тұлға. Әр бөлім үшін ұпайлар жинақталады. Бұл тәртіп оқушыларға әділдік пен нәтижелерді объективті бағалау принциптерін түсіндіреді.

5. Педагогикалық нәтижелер мен тиімділік. «Жігіт сұлтаны» сайысының өткізілуі келесі оң педагогикалық нәтижелерге әкеледі:

1. Оқушыларда ұлттық сана мен өзгешелік сезімі қалыптасады. Олар өздерін ұлы дала мәдениетінің мұрагерлері ретінде сезінеді.
2. Оқушылардың шығармашылық белсенділігі артады, жасырын дарындары ашылады.
3. Сыныптағы психологиялық ахуал жақсарады, құрмет пен өзара түсіністік ортасы қалыптасады.
4. Ата-аналар білім беру үдерісіне тартылады, мектеп-отбасы-қоғам байланысы нығаяды.
5. Сайыс жеңімпаздары сыныптағы және мектептегі жетекшілерге айналады, олар басқалар үшін үлгі-өнеге болады.

Бұл тәжірибе оқушылардың жеке тұлғасының біртұтас дамуына ықпал ететін көпбейнелі тәрбие жүйесінің үлгісі ретінде қызмет етеді. Ол жеке тұлғаға бағдарланған тәрбие (personality-oriented education) мен мәдениетаралық тәрбиенің (intercultural education) қағидаларына сәйкес келеді [2, с. 78].

6. Халықаралық тәжірибедегі ұқсас бастамалар. Ұлттық тәрбиенің бұл үлгісі әлемнің басқа елдеріндегі ұқсас тәжірибелермен салыстырыла алады. Мысалы, Моңғолияда «Наадам» мерекесі батырлар сайысын қамтиды, Шотландияда жасөспірімдер арасындағы ойын-сауық пен спорттық жарыстар (Highland Games) ұлттық салт-дәстүрлерді сақтауға қызмет етеді [3, p. 15]. Бұл жастар тәрбиесіндегі этномәдени компоненттің әмбебаптығын көрсетеді.

Қорытынды

Сонымен, «Жігіт сұлтаны» сайысы бастауыш сынып оқушыларын ұлттық тәрбиелеудің тиімді әдістемелік нысаны болып табылады. Ол тек қана бәсекелестік пен көрнекілікке емес, сонымен бірге оқушы тұлғасының барлық жақтарын (интеллектуалды, эстетикалық, дене тәрбиесі, этикалық) үйлесімді дамытуға бағытталған. Сайыстың құрылымдық бөлімдері қазақтың дәстүрлі «жігіт» идеалының көп қырлылығын көрсетеді және оны қазіргі заманғы жастардың рухани-әдеби қажеттіліктерімен сәйкестендіреді.

Бұл тәжірибені табысты деп санауға болады, себебі ол оқушылардың белсенділігін арттырады, ата-аналарды тартады, мектеп жағдайында ұлттық мәдениеттің тікелей трансляциясын қамтамасыз етеді. Оны одан әрі дамыту үшін сайыс бағдарламасын жаңа тапсырмалармен (мысалы, цифрлық жобалар, тарихи викториналар) байыту, көршілес мектептер арасында аудандық сайыстар ұйымдастыру, сондай-ақ оқу-әдістемелік әдебиеттер мен нұсқаулықтар әзірлеу ұсынылады. Осылайша, «Жігіт сұлтаны» сайысы ұлттық кодты сақтау және жаңа ұрпақты патриот ретінде тәрбиелеу үшін маңызды педагогикалық құрал болып қала береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Әбілқасымова, А.Е. Білім беру жүйесіндегі ұлттық тәрбие / А.Е. Әбілқасымова. – Алматы: Рауан, 2019. – 210 б.
2. Бердибаева, Р.А. Жаңа ұрпақты тәрбиелеудің педагогикалық негіздері / Р.А. Бердибаева // Бастауыш мектеп. – 2021. – №3. – С. 75-82.
3. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html