Аннотация

Бұл мақалада «Жемқорлыққа қарсы күрес – азаматтық міндет» тақырыбы аясында сыбайлас жемқорлықтың қоғам дамуына тигізетін кері әсері, оны болдырмау жолдары және жастар арасында адалдық құндылықтарын қалыптастыру мәселелері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениеттің маңызын ашу және білім беру ұйымдарындағы тәжірибелік іс-шаралардың тиімділігін талдау. Мақалада талдау, салыстыру және сипаттау әдістері қолданылды. Нәтижесінде жастардың құқықтық сауаттылығын арттыру, алдын алу шараларын жүйелі жүргізу жемқорлыққа қарсы иммунитет қалыптастыратыны дәлелденді. Қорытындысында сыбайлас жемқорлықпен күресте мемлекет пен қоғамның бірлескен жауапкершілігі ерекше мәнге ие екені тұжырымдалды.

Аннотация на русском языке

В статье рассматривается проблема противодействия коррупции как гражданской обязанности, раскрывается влияние коррупции на общественное развитие и пути ее предупреждения. Целью исследования является анализ формирования антикоррупционной культуры среди молодежи и эффективности образовательных мероприятий. Использованы методы анализа, сравнения и обобщения. Результаты показывают, что повышение правовой грамотности и системная профилактическая работа способствуют формированию устойчивого антикоррупционного сознания. Сделан вывод о необходимости совместной ответственности государства и общества в борьбе с коррупцией.

Abstract in English

This article examines anti-corruption efforts as a civic duty, highlighting the negative impact of corruption on social development and methods of prevention. The aim is to analyze the formation of anti-corruption culture among youth and the effectiveness of educational initiatives. Analytical and comparative methods were applied. The results demonstrate that improving legal awareness and consistent preventive measures help build strong resistance to corruption. The conclusion emphasizes shared responsibility between the state and society.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану жағдайында сыбайлас жемқорлық кез келген мемлекеттің тұрақты дамуына қауіп төндіретін әлеуметтік құбылыс ретінде сипатталады. Ол экономикалық өсуді тежеп қана қоймай, қоғамдағы әділдік пен сенім қағидаттарын әлсіретеді. Сондықтан сыбайлас жемқорлықпен күрес мәселесі Қазақстан Республикасының мемлекеттік саясатының басым бағыттарының бірі болып табылады [1]. Бұл тақырыпты таңдаудың негізі – жастар арасында адалдық, жауапкершілік және құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңыздылығы. Себебі болашақ қоғамның бейнесі бүгінгі жас ұрпақтың дүниетанымымен тікелей байланысты.

Негізгі бөлім

Сыбайлас жемқорлық ұғымы мемлекеттік қызметті жеке пайда үшін теріс пайдалану ретінде түсіндіріледі. Ғалымдардың пікірінше, бұл құбылыс әлеуметтік теңсіздікті күшейтіп, азаматтардың мемлекетке деген сенімін төмендетеді [2, б. 112]. Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жүйесі кезең-кезеңімен жетілдіріліп келеді. Халықаралық тәжірибені зерделеу және ұлттық ерекшеліктерді ескеру тиімді нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді [3].

Білім беру саласы жемқорлықтың алдын алуда ерекше рөл атқарады. Мектеп пен жоғары оқу орындарында өткізілетін тәрбиелік және танымдық іс-шаралар жастардың құқықтық санасын арттырады. Мәселен, эссе байқаулары, пікірталастар және ақпараттық технологияларды қолдану арқылы көрсетілетін бейнематериалдар оқушылардың тақырыпты терең түсінуіне ықпал етеді. Осындай шаралар арқылы адалдық пен әділдік құндылықтары насихатталады [4].

Зерттеу барысында білім алушылардың сыбайлас жемқорлыққа қатысты көзқарастары талданды. Нәтижелер көрсеткендей, жүйелі түрде ұйымдастырылған профилактикалық жұмыстар жастардың жемқорлыққа төзбеушілік ұстанымын қалыптастырады. Сонымен қатар, заңнамалық нормаларды түсіндіру олардың азаматтық жауапкершілігін арттырады [5, б. 57]. Бұл өз кезегінде қоғамда құқық үстемдігін нығайтуға негіз болады.

Халықаралық ұйымдардың деректері де сыбайлас жемқорлықпен күресте ашықтық пен қоғамдық бақылаудың маңызын атап өтеді [6]. Қазақстанда бұл бағытта қоғамдық кеңестердің, үкіметтік емес ұйымдардың және бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі артып келеді. Осындай кешенді тәсіл ғана тұрақты нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Әрбір қоғамда сыбайлас жемқорлықтың таралу деңгейі азаматтардың құқықтық мәдениеті мен моральдық құндылықтарына тікелей байланысты. Құқықтық сауаты жоғары, әділдік пен адалдықты өмірлік қағида ретінде қабылдайтын ортада жемқорлыққа төзімділік төмен болады. Сондықтан құқықтық тәрбиені ерте жастан бастап жүйелі түрде жүргізу маңызды.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте отбасылық тәрбиенің де орны ерекше. Отбасында қалыптасқан мінез-құлық үлгілері мен құндылықтар баланың болашақтағы азаматтық ұстанымына әсер етеді. Ата-аналардың заңды құрметтеуі мен әділ әрекеті жас ұрпақ үшін маңызды өнеге болып табылады.

Ақпараттық ашықтық пен цифрлық технологияларды енгізу жемқорлық тәуекелдерін азайтуға мүмкіндік береді. Электрондық қызметтер адам факторын қысқартып, мемлекеттік қызмет көрсету үдерісінің айқындығын қамтамасыз етеді. Бұл азаматтардың сенімін арттырып, сыбайлас жемқорлыққа қарсы алдын алу шараларының тиімділігін күшейтеді.

Қоғамдық бақылау институттарын дамыту да жемқорлықпен күресте маңызды құрал болып саналады. Үкіметтік емес ұйымдар мен бұқаралық ақпарат құралдары қоғамдық пікір қалыптастырып, заң бұзушылықтарды ашық талқылауға жағдай жасайды. Мұндай өзара әрекеттестік жауапкершілікті арттырады.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың табысты болуы тұрақты мониторинг пен бағалауды талап етеді. Қабылданған бағдарламалардың нәтижелілігін талдау арқылы әлсіз тұстар анықталып, оларды жетілдіру жолдары ұсынылады. Осылайша, ғылыми негізделген тәсілдер қоғамның тұрақты дамуына ықпал етеді.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сананы қалыптастыруда білім беру бағдарламаларының мазмұны маңызды рөл атқарады. Оқу үдерісінде құқықтық нормалармен қатар, этикалық құндылықтарды түсіндіру жастардың жауапкершілік сезімін арттырады. Бұл олардың болашақ кәсіби қызметінде адал шешім қабылдауына негіз болады.

Мемлекеттік қызметшілердің кәсіби әдебі мен ашықтығы қоғамдағы сенім деңгейіне тікелей әсер етеді. Қызметтік міндеттерді орындау барысында әділдік пен заңдылық қағидаттарын сақтау сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың тиімді тетігі болып табылады. Осы бағыттағы оқыту мен бақылау жүйелері нәтижелілікті күшейтеді.

Жастардың азаматтық белсенділігін қолдау жемқорлыққа қарсы мәдениетті нығайтуға мүмкіндік береді. Әлеуметтік жобаларға, еріктілік қозғалыстарға қатысу арқылы олар қоғамдық мәселелерге бейжай қарамауды үйренеді. Бұл өз кезегінде жауапты азаматтық ұстанымды қалыптастырады.

Сыбайлас жемқорлықпен күресте халықаралық ынтымақтастықтың маңызы зор. Әртүрлі елдердің тәжірибесін зерделеу тиімді әдістерді енгізуге жол ашады. Ортақ стандарттар мен бірлескен бастамалар жаһандық деңгейде жемқорлыққа қарсы әрекеттердің нәтижелілігін арттырады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, сыбайлас жемқорлықпен күрес тек мемлекеттік органдардың ғана емес, әрбір азаматтың ортақ міндеті екені анықталды. Жастар арасында антикоррупциялық мәдениетті қалыптастыру ұзақ мерзімді әрі жүйелі жұмысты талап етеді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, білім беру мекемелерінде жүргізілетін кешенді іс-шаралар жемқорлыққа қарсы сананы нығайтады. Сондықтан мемлекет, қоғам және білім беру жүйесі бірлесе әрекет еткен жағдайда ғана әділ және ашық қоғам құруға болады.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңы. – Астана, 2015.
2. Transparency International. Corruption Perceptions Index. – Berlin, 2022.
3. Rose-Ackerman S. Corruption and Government. – Cambridge: Cambridge University Press, 2016.
4. Klitgaard R. Controlling Corruption. – Berkeley: University of California Press, 2018.
5. Нұртазин Т. Сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2019. – 180 б.
6. World Bank. Anti-Corruption Strategies [Electronic resource]. – Washington, 2021.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html