Аннотация. Бұл мақалада жастар арасында кітап оқу салдырының төмендеуінің негізгі себептері және мүмкін болатын шешім жолдары қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – бұл мәселені жан-жақты талдау және жастарды кітап оқуға қайта тартудың тиімді әдістерін ұсыну. Жұмыс ішінде сауалнамалардың нәтижелерін жалпылау, педагогикалық тәжірибелерді талдау, психологиялық және әлеуметтік факторларға талдау жасау әдістері қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, негізгі кедергілерге білім беру жүйесіндегі мәселелер, цифрландырудың әсері, уақыттың жетіспеуі және қол жетімділік факторлары жатады. Қорытындыда автор жастар арасында оқу мәдениетін көтеру үшін жүйелі түрде және бірлесіп қабылданатын шаралардың қажеттілігін көрсетеді.

Аннотация. В данной статье рассматриваются основные причины снижения интереса к чтению книг среди молодежи и возможные пути решения данной проблемы. Цель исследования – всесторонний анализ данной проблемы и предложение эффективных методов привлечения молодежи к чтению. В работе использованы методы обобщения результатов опросов, анализа педагогических практик, анализа психологических и социальных факторов. Результаты показывают, что к основным барьерам относятся проблемы в системе образования, влияние цифровизации, нехватка времени и фактор доступности. В заключении автор указывает на необходимость системных и совместно принимаемых мер для повышения культуры чтения среди молодежи.

Abstract. This article examines the main reasons for the decline in interest in reading books among young people and possible solutions to this problem. The aim of the study is a comprehensive analysis of this issue and the proposal of effective methods to attract youth to reading. The work uses methods of generalizing survey results, analyzing pedagogical practices, and analyzing psychological and social factors. The results show that the main barriers include problems in the education system, the impact of digitalization, lack of time, and the accessibility factor. In conclusion, the author points out the need for systematic and collectively adopted measures to increase reading culture among young people.

Кіріспе. Кітап оқу – бұл тілдік мәдениетті, танымдық қабілеттерді және сыни ойлауды дамытудың негізі болып табылады. Алайда, соңғы онжылдықтарда бүкіл әлем бойынша, соның ішінде Қазақстанда да, жастар арасында кітап оқуға деген қызығушылықтың төмендеуі байқалады [1, б. 45]. Бұл тренд тек әдебиет саласы үшін ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғаның интеллектуалдық дамуы мен қоғамның рухани денсаулығы үшін де маңызды қауіп төндіреді. Тақырыптың өзектілігі оның көпқырлылығында жатыр: ол білім беру, психология, әлеуметтану және ақпараттық технологиялар салаларын қамтиды. Жастардың оқу салдырының төмендеуінің негізгі себептерін түсіну – бұл олардың оқу мәдениетін қалпына келтірудің бірінші қадамы. Бұл мақаланың мақсаты – жоғарыда аталған мәселені жан-жақты талдау және теориялық негізделген, практикада қолданылуы мүмкін ұсыныстарды әзірлеу.

Негізгі бөлім

Жастардың кітап оқымауының себептерін талдау көптеген факторлардың кешенді әсер ететінін көрсетеді. Біріншіден, білім беру жүйесінің рөлін атап өту қажет. Көбінесе мектепте оқу міндетті түрде міндет ретінде ұсынылады, ол белгілі бір бағдарлама шегінде шектеледі және оқушының жеке қызығушылықтарын ескермейді. Оқу материалдарын таңдаудағы еркіндіктің болмауы және оқығаннан кейін күрделі жазбаша талдауларды талап ету оқуды қызықсыз тапсырмаға айналдыруы мүмкін [2, б. 112]. Екіншіден, цифрлық технологиялардың таралуы ақпаратты қабылдау үлгісін түбегейлі өзгерді. Қысқа бейнеформаттар, әлеуметтік желілер және интерактивті ойындар үнемі назарды тартатын ортаны құрады, онда терең және баяу оқу үшін қажетті шоғырлану дағдылары нашар дамиды. Бұл мәселе психологтар мен педагогитер арасында «клиптік ойлау» феномені ретінде белгілі болды [3].

Үшіншіден, қазіргі жастардың өмір сүру ритмі айтарлықтай жылдамдады. Білім алу, қосымша сабақтар, әлеуметтік өмір және жұмыс іздеу арасында бос уақыт аз қалады. Кітап оқу көбінесе уақыттың жетіспеуі себебінен «қуыс» шығады. Төртіншіден, материалдық фактор да рөл ойнайды. Дәстүрлі кітаптардың бағасының өсуі, әсіресе жаңа шығарылымдар үшін, олардың қолжетімділігін шектейді. Электрондық кітаптар мен аудиокітаптар бұл мәселені ішінара шешіп жатыр, бірақ оларға деген көзқарас әлі де қалыптасып жатыр және арнайы құрылғылардың болуын талап етеді.

Сонымен қатар, кітап оқудың игілігі туралы түсінік пен түсініксіздік бар. Көптеген жастар бұл дағдының болашақтағы табысқа, тілдік құзыреттілікке және эмоционалдық интеллектке тікелей әсер ететінін түсінбейді. Кітап оқу тек мектеп тапсырмасы ретінде емес, өзін-өзі дамыту мен демалыстың тиімді түрі ретінде насихатталуы керек.

Мәселені шешудің мүмкін жолдарын қарастырайық. Білім беру саласында оқу бағдарламасын ынталандыру және дербестендіру қажет. Оқушыларға өз қызығушылықтарына сәйкес кітаптар тізімінен таңдау жасау мүмкіндігі берілуі тиіс. Сондай-ақ, мектеп кітапханаларын жаңғырту және заманауи оқырмандарға қызықты жобаларды енгізу маңызды. Мысалы, «Кітап клубы», авторлармен кездесулер, оқу бойынша шығармашылық байқаулар жастардың белсенділігін арттыра алады.

Цифрлық ортаны пайдалану да потенциалға ие. Бірақ бұл тек электрондық кітаптарға көшу туралы емес. Әлеуметтік желілер мен платформалар арқылы кітаптар бойынша пікірталастарды құру, блогерлер мен әдебиет тақырыбындағы инфлюенсерлермен ынтымақтастық жастар аудиториясына жетудің тиімді тәсілі болып табылады. Аудиокітаптар көлікте немесе спорт залында уақытты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Мысалы, Clever Library кітапханасы сияқты қосымшаны смартфонға жүктеп, кітаптардың электронды нұсқасын қолдануға болады. Бұл заманауи онлайн кітапхана. Оқушыларға осындай онлайн кітапхананы ұсыну қажет. Тегін, әрі ыңғайлы. Clever Library – бұл Қазақстандағы оқырмандарға, әсіресе жастарға арналған заманауи цифрлық кітапхана қосымшасы. Ол смартфон арқылы жүзге жуық кітаптарға, оның ішінде қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі әдебиеттерге тегін қол жеткізу мүмкіндігін береді. Қосымшаның интерфейсі қарапайым және интуитивті, бұл пайдаланушыға жанр, автор немесе тақырып бойынша тез іздеуге және қызықты кітаптарды табуға мүмкіндік береді. Негізгі артықшылықтарының бірі – жеке пайдаланушының қызығушылықтарына сәйкес ұсыныстар беруі және оқу процесін бақылауға мүмкіндік беретін пайдаланушылық профильді құру. Сонымен қатар, Clever Library желіден тыс режимінде кітаптарды жүктеп алып, кез келген жерде оқуға мүмкіндік береді, бұл интернетке тұрақты қосылымсыз қолдануды ыңғайлы етеді. Бұл қосымша дәстүрлі кітап оқу мәдениетін цифрлық әлемге бейімдеуге және жастардың оқуға деген қызығушылығын арттыруға септігін тигізуі мүмкін.

Отбасының рөлі аса маңызды. Балалық шақта ертегілерді оқу, отбасылық оқу дәстүрлері оқуға деген қызығушылықтың негізін қалайды. «Алаш ертегілері» сияқты ұлттық-мәдени контексті кітаптар жастардың өз тарихымен танысуына және ұлттық сәйкестік сезімін қалыптастыруына көмектеседі [4].

Қоғамның жалпы көмегі де қажет. Мемлекеттік бағдарламалар, кітап баспасын қолдау, қоғамдық кітапханалар желісін дамыту және жастар әдебиеті бағыттарын ынталандыру оқу мәдениетін көтеруге септігін тигізер.

Қорытынды

Жастар арасында кітап оқу салдырының төмендеуі – бұл бір себеппен емес, білім беру, технология, әлеуметтік-экономикалық және мәдени факторлардың кешенді әсерінің нәтижесі. Бұл мәселені шешу жеке және жеке тұлғаның күшімен шешілмейді, ол білім беру саясатын, отбасылық тәрбиені, мәдениет саласын және ақпараттық кеңістікті қамтитын жүйелі тәсілді талап етеді. Мектепте оқуға деген көзқарасты өзгерту, цифрлық ресурстарды ақылды пайдалану, отбасында оқу дәстүрін қалыптастыру және қоғамның барлық салаларының қолдауы – бұл негізгі бағыттар. Кітап – бұл білім, эмоция және тәжірибе көзі. Жастардың бұл байлыққа қол жеткізуі олардың жеке өсуі үшін ғана емес, сонымен қатар тұтас қоғамның интеллектуалдық әлеуеті үшін де маңызды. Келешекте осы бағыттағы зерттеулерді жалғастырып, оқуға деген қызығушылықты арттырудың тиімді әдістемелерін іздеу қажет.

Әдебиеттер тізімі

1. Иванова Л.В. Чтение в цифровую эпоху: вызовы и перспективы. – М.: Просвещение, 2021. – 256 б.
2. Нұрғалиева Р.К. Қазақстан жастарының мәдени бейімделуі. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 180 б.
3. Carr N. The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains. – New York: W. W. Norton & Company, 2020. – 280 p.
4. Өскенбай А. Алаш ертегілері. – Алматы: Clever Library, 2023. – 320 б.
5. Krashen S.D. The Power of Reading: Insights from the Research. – 2nd ed. – Portsmouth: Libraries Unlimited, 2004. – 198 p.
6. Тұрсын Қ. Ұлттық кодтар және жаңа ұрпақ тәрбиесі. // «Қазақ әдебиеті» газеті. – 2022. – № 15. – Б. 6-9.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html