Аннотация. Бұл мақалада жасанды интеллект технологияларының білім беру жүйесіндегі рөлі, оның оқу процесін жетілдірудегі мүмкіндіктері және білім сапасын арттырудағы маңызы қарастырылады. Зерттеу барысында жасанды интеллект негізіндегі білім беру жүйелерінің артықшылықтары, цифрлық білім беру ортасын қалыптастырудағы рөлі және заманауи білім беру үрдісіндегі қолдану бағыттары талданады. Сонымен қатар, AI технологияларын енгізудің этикалық және педагогикалық аспектілері қарастырылған. Түйін сөздер: жасанды интеллект, білім беру, цифрлық технология, онлайн оқыту, автоматтандыру.

Аннотация. В статье рассматривается роль технологий искусственного интеллекта в системе образования, их возможности в совершенствовании учебного процесса и повышении качества образования. Анализируются преимущества образовательных систем на основе искусственного интеллекта, их роль в формировании цифровой образовательной среды и современные направления применения. Также рассматриваются этические и педагогические аспекты внедрения технологий ИИ. Ключевые слова: искусственный интеллект, образование, цифровые технологии, онлайн обучение.

Abstract. This article examines the role of artificial intelligence technologies in the education system, their potential to improve the learning process, and their importance in enhancing the quality of education. The study analyzes the advantages of AI-based educational systems, their role in developing a digital learning environment, and modern trends in their application. Additionally, ethical and pedagogical aspects of implementing AI technologies are discussed. Keywords: artificial intelligence, education, digital technology, online learning.

Кіріспе

Қазіргі уақытта ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы қоғамның барлық саласына терең әсер етуде. Білім беру жүйесі де бұл үрдістен тыс қалған жоқ. Цифрлық трансформация, әсіресе соңғы онжылдықта, білім беру процесінің мазмұнын, әдістері мен ұйымдастыру формаларын түбегейлі өзгертуде [1, б. 15]. Осы өзгерістердің орталығында жасанды интеллект технологиялары тұр. Жасанды интеллект (ЖИ) – адамның когнитивтік функцияларын (ойлау, үйрену, шешім қабылдау) модельдейтін компьютерлік жүйелер мен алгоритмдердің жиынтығы [2, б. 22]. Білім беру контекстінде бұл технологиялар оқытуды дербестендіруден бастап, әкімшілік процестерді автоматтандыруға дейінгі кең ауқымды мүмкіндіктер ұсынады. Мақаланың мақсаты – жасанды интеллекттің қазіргі білім беру жүйесіндегі рөлін жан-жақты талдап, оның тиімділігі мен болашақ даму бағыттарын айқындау.

Негізгі бөлім

Жасанды интеллекттің білім беру саласында қолданылуы бірнеше негізгі бағытты қамтиды. Бірінші бағыт – оқытуды дербестендіру (personalized learning). Дәстүрлі білім беру жүйесі көбінесе «орташа» оқушыға бағытталған, ал ЖИ технологиялары әрбір оқушының білім деңгейі, қабылдау қарқыны және когнитивтік ерекшеліктеріне қарай бейімделген жеке оқу траекториясын құруға мүмкіндік береді [3, б. 45]. Мысалы, адаптивті оқыту платформалары (Knewton, Smart Sparrow) оқушының тапсырмаларды орындау нәтижелерін талдап, келесі тапсырмалардың күрделілігін автоматты түрде реттейді. Бұл тәсіл оқушылардың үлгерім деңгейін орташа есеппен 20-30%-ға арттыратыны америкалық зерттеулерде дәлелденген [4, б. 112].

Екінші маңызды бағыт – автоматтандырылған бағалау жүйелері. ЖИ көмегімен тест тапсырмаларын, эсселерді, тіпті күрделі жазбаша жұмыстарды бағалау мүмкіндігі пайда болды. Мысалы, e-rater, WriteToLearn сияқты жүйелер студенттердің жазбаша жұмыстарын құрылымы, грамматикасы, мазмұны бойынша талдап, дереу кері байланыс ұсынады [5, б. 78]. Бұл мұғалімдердің уақытын үнемдеп қана қоймай, оқушыларға жедел нәтиже алуға және қателерін тез түзетуге мүмкіндік береді. Қазақстандық білім беру жүйесінде де «BilimLand», «Daryn.online» сияқты платформаларда тестілеу жүйелері кеңінен қолданылуда [6, б. 30].

Үшінші бағыт – оқу аналитикасы (learning analytics). Жасанды интеллект үлкен көлемдегі деректерді өңдеп, оқушылардың оқу әрекеттерін болжауға, қиындық туындаған тақырыптарды ерте анықтауға және қажетті көмек уақтылы ұсынуға мүмкіндік береді [7, б. 201]. Массачусетс технологиялық институтының зерттеуі бойынша, ЖИ негізіндегі ерте ескерту жүйелері оқушылардың оқудан қалу қаупін 85% дәлдікпен болжай алады. Бұл әсіресе қашықтықтан оқыту жағдайында өте маңызды, себебі мұғалімнің әр оқушымен тікелей байланысы шектеулі болады.

Төртінші бағыт – интеллектуалды репетиторлар мен чат-боттар. Виртуалды көмекшілер (мысалы, Georgia Tech университетіндегі «Jill Watson») студенттердің көп қойылатын сұрақтарына жауап беріп, оқу материалдарын түсіндіруге көмектеседі [8, б. 55]. Бұл технологиялар мұғалімдерді қайталама жұмыстардан босатып, шығармашылық және жеке жұмысқа көбірек уақыт бөлуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ЖИ негізіндегі виртуалды зертханалар мен симуляторлар медицина, инженерия сияқты мамандықтарда практикалық дағдыларды қауіпсіз ортада қалыптастыруға ықпал етеді.

Цифрлық білім беру ортасын дамытуда жасанды интеллекттің рөлі ерекше. ЮНЕСКО-ның 2021 жылғы есебінде көрсетілгендей, пандемия кезеңінде ЖИ технологиялары білім беру жүйесінің үздіксіздігін қамтамасыз етудің негізгі факторларының бірі болды [9, б. 34]. Қашықтықтан оқыту платформалары оқу материалдарын бейімдеп, оқушылардың қатысуын бақылап, оқу нәтижелерін бағалауға мүмкіндік берді. Қазақстанда «Күнделік» электронды журналы мен «BilimLand» сияқты ресурстардың дамуы осы үрдістің айқын көрінісі.

Жасанды интеллектті білім беруге енгізуде этикалық және әлеуметтік мәселелер де назардан тыс қалмауы тиіс. Біріншіден, оқушылардың жеке деректерін қорғау мәселесі туындайды: ЖИ жүйелері үлкен көлемдегі деректерді жинайды және өңдейді, бұл деректердің қауіпсіздігі мен заңсыз пайдаланылуына жол бермеу маңызды [10, б. 540]. Екіншіден, алгоритмдік әділетсіздік (algorithmic bias) проблемасы бар: егер оқыту деректерінде қате стереотиптер немесе теңсіздіктер болса, ЖИ жүйелері сол кемшіліктерді күшейтіп, кейбір топтардың оқушыларына қатысты кемсітушілікке әкелуі мүмкін. Үшіншіден, цифрлық алшақтық (digital divide) мәселесі: ЖИ технологияларын қолдану үшін қажетті инфрақұрылым мен құзыреттілікке ие емес оқу орындары мен отбасылар артта қалу қаупі бар. Сондықтан білім беру саясатында осы тәуекелдерді ескеріп, инклюзивті және әділетті цифрлық трансформацияны қамтамасыз ету қажет [11, б. 125].

Жасанды интеллект технологияларының дамуы мұғалімнің рөлін де түбегейлі өзгертуде. ЖИ білім берудегі қайталама, техникалық жұмыстарды (тексеру, есеп беру, күнделікті әкімшілік міндеттер) автоматтандыра отырып, педагогқа шығармашылық, жеке қарым-қатынас және тәрбиелік қызметке көбірек уақыт бөлуге мүмкіндік береді. Болашақта мұғалімдер тек білім беруші ғана емес, сонымен қатар оқу процесін жобалаушы, ментор, әлеуметтік-эмоционалдық дамуды қолдаушы ретінде қызмет атқарады. Осыған орай, педагогтердің цифрлық құзыреттілігін арттыру, оларды ЖИ құралдарымен жұмыс істеуге үйрету және педагогикалық білім беру бағдарламаларын жаңарту басым бағыттардың біріне айналуы тиіс [12, б. 550]. Тек осы жағдайда ғана жасанды интеллект мұғалімді алмастыратын емес, оның тиімді көмекшісі бола алады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, жасанды интеллект қазіргі білім беру жүйесін жаңғыртудың стратегиялық бағыты болып табылады. Ол оқытуды дербестендіруге, бағалау процестерін автоматтандыруға, оқу аналитикасы арқылы білім сапасын арттыруға және қашықтықтан оқытудың тиімділігін күшейтуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, ЖИ технологияларын педагогикалық тұрғыдан дұрыс интеграциялау, мұғалімдердің рөлін қайта қарау және этикалық нормаларды сақтау маңызды. Болашақта жасанды интеллект білім беру жүйесінің ажырамас бөлігіне айналып, мұғалімдермен бірлесе отырып, әрбір оқушының жеке қабілетін ашуға бағытталған білім беру экожүйесін құруға ықпал етеді. Бұл процестің табысты болуы үшін мемлекеттік деңгейде цифрлық инфрақұрылымды дамыту, педагогтердің біліктілігін арттыру және ғылыми-зерттеу жұмыстарын қолдау қажет [13, б. 208].

Әдебиеттер тізімі

1. UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities for Sustainable Development. – Paris: UNESCO Publishing, 2019. – 150 б.
2. Russell S., Norvig P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. – 4th ed. – London: Pearson, 2021. – 1152 б.
3. Luckin R., Holmes W., Griffiths M., Forcier L. Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education. – London: Pearson, 2016. – 80 б.
4. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2019. – 250 б.
5. Goodfellow I., Bengio Y., Courville A. Deep Learning. – Cambridge: MIT Press, 2016. – 800 б.
6. Goel A.K., Polepeddi L. Jill Watson: A Virtual Teaching Assistant for Online Education // Georgia Tech Research Report. – 2018. – 12 б.
7. UNESCO. AI and Education: Guidance for Policy-makers. – Paris: UNESCO, 2021. – 60 б.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html