Аннотация. Бұл мақаланың мақсаты қазіргі ақпараттық қоғамдағы журналистің рөлі мен миссиясын, сондай-ақ оның қызметінің әлеуметтік-мәдени маңыздылығын талдау. Жан-жақты талдау әдісі қолданылып, кәсіби этика, ақпараттық жауапкершілік және қоғамның сеніміне қойылатын талаптар қарастырылады. Мақалада заманауи журналистің біліктілік сипаттамалары мен қиындықтары анықталады, сондай-ақ болашақ бағыттар ұсынылады. Нәтижелер журналистиканың әлеуметтік институт ретіндегі тиімділігі оның буындарының кәсібидігі мен адалдығына тікелей байланысты екенін көрсетеді. Әдебиетке сілтемелер төртбұрышты жақшада көрсетілген [1, б. 57].

Аннотация. Цель данной статьи – анализ роли и миссии журналиста в современном информационном обществе, а также социально-культурной значимости его деятельности. Применен комплексный метод анализа, рассмотрены вопросы профессиональной этики, информационной ответственности и требований, предъявляемых к доверию общества. В статье определяются квалификационные характеристики и сложности современного журналиста, а также предлагаются будущие направления. Результаты показывают, что эффективность журналистики как социального института напрямую зависит от профессионализма и честности его представителей. Ссылки на литературу указаны в квадратных скобках [1, с. 57].

Abstract. The purpose of this article is to analyze the role and mission of a journalist in the modern information society, as well as the socio-cultural significance of their activities. A comprehensive analysis method is used, addressing issues of professional ethics, information responsibility, and the requirements placed on public trust. The article defines the qualification characteristics and challenges of a modern journalist and suggests future directions. The results indicate that the effectiveness of journalism as a social institution is directly related to the professionalism and integrity of its practitioners. References to literature are provided in square brackets [1, p. 57].

Кіріспе

Журналистика – бұл тек жарнама мен жаңалықтар емес, бүкіл қоғамдық өмірдің, саяси процестердің және мәдениеттің ажырамас бөлігі. Ақпараттық технологиялардың қарқынды даму заманында журналистің қызметінің өзектілігі ерекше өскен. Ол тек хабар таратушы ғана емес, оқиғаларды талдап, түсіндіретін, әлеуметтік диалогтың тірегі болып табылады. Бұл мақала қазіргі жағдайда «халықтың жанашыры» ретіндегі журналисттің қоғамдық миссиясын, оның қызметінің теориялық негіздерін және практикалық қиындықтарын зерттеуге бағытталған. Әдіснамалық база ретінде бұл саладағы отандық және шетелдік зерттеулердің негізгі еңбектері қарастырылды.

Негізгі бөлім

Журналистік қызметтің негізгі міндеті – ақпаратты жинау, тексеру, талдау және тарату. Бұл қарапайым процесс сияқты көрінсе де, әр қадам жоғары жауапкершілікті талап етеді. Заманауи ақпараттық кеңістікте «журналист» ұғымы кеңейіп, блогерлер, әлеуметтік желілердегі белсенділер сияқты жаңа субъектілерді қамтиды. Алайда, кәсіби стандарттар мен этикалық нормалар сақталатын дәстүрлі журналистика қоғамның сенімді ақпарат көзі ретіндегі рөлін сақтайды [2, б. 34].

Кәсіби журналистің негізгі қасиеттерінің бірі – объективтілік. Оқиғаны бұрмаламай, әріптестік жағынан бас тартып, тек фактілер мен сенімді деректерге сүйену – бұл қызметтің этикалық негізі. Осындай қағидаларды сақтау қоғамның журналистік материалдарға деген сенімін нығайтады. Тәуелсіз медиялық ұйымдардың (Independent Media Organizations) зерттеулері анық фактілерге негізделген жаңалықтардың аудиторияның сеніміне ең көп әсер ететінін көрсетеді [3].

Сонымен қатар, журналист – белгілі бір әлеуметтік топтың (халықтың) мүдделерін білдіруші ретінде әрекет етеді. Ол билік пен азаматтар арасындағы байланыс арнасы болып табылады, қоғамдық пікірді қалыптастырады және әлеуметтік бақылауды жүзеге асырады. Бұл миссия оның қызметіне тек техникалық емес, сонымен қатар терең гуманитарлық мағына береді. Ресейлік зерттеуші Е.П. Прохоров журналистиканы қоғамдық сананы қалыптастыру механизмі ретінде анықтайды, оның қызметкерлерін «әлеуметтік сәулетшілер» деп атайды [4, б. 89].

Қазіргі жағдайда журналист көптеген қиындықтарға тап болады: ақпараттық қысым, экономикалық тәуелділік, заңды шектеулер және кейде тіпті жеке қауіпсіздікке деген қауіп. Соңғы онжылдықта дүниежүзілік журналистерді қорғау комитетінің (Committee to Protect Journalists, CPJ) деректері бойынша, өз қызметіне байланысті қудалауға ұшыраған журналистер саны айтарлықтай өскен [5]. Бұл жағдай кәсіби қауымдастықтың бірігуі мен халықаралық қолдаудың қажеттілігін көрсетеді.

Болашақта журналистика дағдыларының жиынтығы дамуы керек. Медиасауаттылық (media literacy), деректерді талдау (data analysis), кросс-платформалық контент жасау дағдыларын меңгеру аса маңызды болады. Сонымен қатар, білім беру жүйесі журналистерді тек технологияға емес, сонымен қатар сыни ойлауға, этикалық талдауға және терең мазмұнды жасауға дайындауы тиіс. Қазақстандық зерттеушілер журналистік білім берудегі инновациялық әдістерді енгізудің өзектілігін атап өтеді [6, б. 112].

Журналист пен халық арасындағы тікелей байланыс тек ағымдағы оқиғалар арқылы ғана емес, сонымен қатар тарихи және мәдени сабақтастық арқылы да қалыптасады. Халықтың жанашыры болатын журналист оның тарихын, дәстүрлерін, рухани байлығын жетік білуі тиіс. Бұл білім тек кітапханалық дерек емес, халықтың жанына ену, оның құндылықтар жүйесін, армандарын және азаптарын түсіну үшін қажетті негіз болып табылады. Сол арқылы ғана ол халықтың дауысын шынайы және терендікпен жеткізе алады.

Осы мақсатта жастайынан бастап баланың рухани тамырын нығайту өте маңызды. Әрбір журналисттің тәрбиелік жолы бала кезіндегі әңгімелермен, ертегілермен, ата-бабалардың даналық сөздерімен байланысты болуы керек. «Алаш ертегілері» сияқты ұлттық қазынымызға енген шығармалар ұрпаққа тек қызықты оқиғаларды ғана емес, сонымен қатар адамгершілік, батылдық, әділеттілік және отансүйгіштік сияқты іргетас қасиеттерді сіңіреді. Бұл тарихи және мәдени мұраны тәрбиешінің, мұғалімнің және ата-ананың бірлескен күшімен жеткізу – болашақ журналисттің әлеуметтік жауапкершілік сезімін қалыптастырудың бірінші қадамы [7, б. 3].

Осындай рухани нәрмененген ұрпақтың өкілі ретінде журналист қандай мамандықта болмасын, ең алдымен өз елінің пайдасын ойлайтын азамат болады. Оның қаламы арқылы жеткізілетін әрбір ақпарат, әрбір талдау – жақсылық пен ақиқат нұрын таратуға бағытталады. Осылайша, ұлттық рухани кодты меңгерген журналист қоғамның нақты жанашырына айналады, өйткені оның жұмысы тек жаңалықтарды хабарлаумен шектелмейді, сонымен қатар халықтың ұжданды дауысы және оның тарихи жадының сақтаушысы ретінде де қызмет етеді.

Қорытынды

Сонымен, «халықтың жанашыры» ретіндегі журналист қоғамдық өмірдің нәтижелі субъектісі болып табылады. Оның қызметі тек ақпаратпен шектелмейді, ол әлеуметтік жауапкершілік, кәсіби этика және адалдық талаптарын қамтиды. Журналистиканың тиімділігі мен қоғамның сенімі оның өкілдерінің біліктілігі мен кәсібидігіне тікелей байланысты. Ақпараттық шабуыл заманында журналистік этика мен ақиқаттың стандарттарын сақтау аса маңызды. Журналистерді дайындау мен қолдауға бағытталған жүйелі жұмыс, сондай-ақ заңнамалық қорғанысты нығайту – бұл саланың дамуының негізгі алғышарттары болып табылады. Тек осы жағдайда журналистика қоғамның шынайы айнасы және демократияның тірегі болу миссиясын ойдағыдай орындай алады.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасындағы журналистика: теория және практика. – Алматы: Қазақ университеті, 2019. – 245 б.
2. McQuail D. McQuail's Mass Communication Theory. 7th ed. – London: Sage Publications, 2020. – 456 p.
3. Reuters Institute Digital News Report 2023. – URL: https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2023 (қаралған күні: 25.10.2024).
4. Прохоров Е.П. Введение в теорию журналистики. – М.: Аспект Пресс, 2018. – 351 с.
5. Committee to Protect Journalists. Annual Report 2022. – URL: https://cpj.org/reports/2023/05/annual-report-2022/ (қаралған күні: 25.10.2024).
6. Сәбитова А.Ж. Заманауи журналистика: жаңашылықтар мен мәселелер. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2021. – 180 б.
7. Өскенбай А. Алаш ертегілері. – Алматы: Зияткерлік технологиялар институты, 2025. – 3 б.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html