Аннотация (қазақ тілінде)

Бұл мақалада бала тәрбиесіндегі ата-аналардың сенім мен қолдау рөлі зерттеледі. Мақаланың мақсаты – жанұялық тәрбиенің баланың тұлғасын қалыптастырудағы шешуші мәнін ашып, қолдау көрсету мен сенімділік атмосферасын құрудың тиімді әдіс-тәсілдерін ұсыну. Зерттеуде педагогикалық талдау, жағдаяттық талдау және теориялық жіктеу әдістері қолданылды. Нәтижелері ата-аналардың жеткілікті қолдауы мен сенім орнатуы баланың өзін-өзі бағалауын, оқу мотивациясын және әлеуметтік дамуын оң әсер ететінін көрсетеді. Бала тәрбиесінің негізгі кілті – жауапкершілік, түсіністік және үйлесімді ынтымақтастық [1, б. 57; 2, б. 89].

Аннотация (на русском языке)

В данной статье исследуется роль доверия и поддержки родителей в воспитании детей. Цель статьи – раскрыть решающее значение семейного воспитания в формировании личности ребенка и предложить эффективные методы создания атмосферы поддержки и доверия. В исследовании использованы методы педагогического анализа, ситуационного анализа и теоретического обобщения. Результаты показывают, что адекватная поддержка и установление доверия со стороны родителей положительно влияют на самооценку ребенка, учебную мотивацию и социальное развитие. Ключом к воспитанию являются ответственность, понимание и гармоничное сотрудничество [1, с. 57; 2, с. 89].

Abstract in English

This article examines the role of trust and support from parents in child upbringing. The aim of the article is to reveal the crucial importance of family education in shaping a child's personality and to propose effective methods for creating an atmosphere of support and trust. The research uses methods of pedagogical analysis, situational analysis, and theoretical generalization. The results show that adequate support and establishing trust from parents positively affect a child's self-esteem, learning motivation, and social development. The key to upbringing is responsibility, understanding, and harmonious cooperation [1, p. 57; 2, p. 89].

Кіріспе

Бала тәрбиесі – қоғам дамуының негізгі тірегі болып табылады. Қазіргі заманның жылдам өзгеріп жатқан жағдайында, жаңа технологиялар мен ақпараттық қаптаманың әсерінен бала тәрбиесінің өзектілігі артып келеді. Баланың жан-жақты дамуы және тұлға ретінде қалыптасуы негізінен жанұядағы жағдайға, ата-ананың тәрбиелік позициясына байланысты. Теманы таңдаудың негіздемесі – сенім мен қолдаудың бала психологиясы мен мінез-құлқына тигізетін тікелей әсерін теориялық және практикалық тұрғыдан зерттеу қажеттілігінде жатыр. Бұл мәселені зерттеудің теориялық маңыздылығы педагогика мен психология ғылымдарының дамуына, ал практикалық маңыздылығы ата-аналарға тиімді тәрбие әдістерін ұсыну арқылы отбасылық қарым-қатынастардың сапасын жақсартуға ықпал етеді.

Негізгі бөлім

Жанұя – тұлғаны дамытатын алғашқы және ең маңызды орта. Педагогикалық зерттеулер баланың тұлғалық қасиеттерінің 70%-ға жуығы жанұялық тәрбие жағдайында қалыптасатынын көрсетеді [2, б. 45]. «Мәңгілік Ел» идеясында айтылғандай, бала – болашақ, сондықтан оның тәрбиесіне жауапкершілікпен қарау – қоғамның даму кепілі. Тәрбие тек ережелер мен талаптар жүйесі ғана емес, бір-біріне деген сенім негізінде құрылатын диалог. Ата-аналардың қолдауы балаға өзін қауіпсіз сезінуге, өз мүмкіндіктеріне сенуге мүмкіндік береді. Психолог А. Маслоу өз атақты қажеттіліктер пирамидасында қауіпсіздік пен сенім қажеттілігін негізгі деңгейлердің бірі ретінде көрсеткен [3, б. 112].

Бала тәрбиесіндегі сенімділік – бұл тек сөзбен ғана емес, іс-әрекеттермен де расталатын күрделі үдеріс. Оның негізгі компоненттері:

• Тыңдау дағдысы: баланың сөзін үзіп тастамай, сын көзбен қарамай тыңдау. Бұл оның пікірінің маңыздылығын мойындауға әкеледі.
• Сезімдерді қабылдау: баланың теріс сезімдерін (ашу, қобалжу, қорқыныш) теріске шығармай, оларды табиғи деп түсіну.
• Жауапкершілікті бөлісу: мәселелерді шешуде баламен бірлесіп жұмыс істеу, оған дауыс беру құқығын беру.

Қолдау көрсетудің практикалық аспектілері баланың жасына байланысты өзгереді. Ересектерге арналған тренингтерде (мысалы, берілген бастапқы мәтінде) келтірілген жағдаяттар (мектептен ашулы келу, сынақтан қорқу) баланың эмоционалдық қолдауға деген қажеттілігін айқын көрсетеді. Мұндай жағдайларда ата-аналарға арналған тиімді стратегияларға мыналар жатады:

1. Эмоцияларды атау: «Сен бүгін өте ашулы көрінесің / қабатың келген сияқтысың».
2. Себебін теріске шығармай сұрау: «Не болды? Мен саған көмектесейін бе?»
3. Шешімді бірлесіп іздеу: «Осы жағдайда не істеуге болады? Біз оны қалай шешеміз?»

Зерттеулер, ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынастың сапасы оның мидың дамуына тікелей әсер ететінін дәлелдейді. Бейбіт және қолдаулы ортада өскен балалардың префронтальды қабығы (жауапкершілік, эмоцияларды реттеу үшін жауапты) дұрыс дамиды [4, p. 23]. Сонымен қатар, Д. Баумринд анықтаған тәрбиелік стильдер теориясы бойынша, ең тиімдісі – демократиялық (белсенді) стиль, яғни жоғары талаптар мен жоғары қолдаудың үйлесімі. Бұл стиль баланың тәуелсіздігін дамытады, сонымен бірге оны анық шекаралар мен ережелердің қоршауында ұстайды [5, б. 77].

Бала тәрбиесінде мектеп пен жанұяның ынтымақтастығы өте маңызды. Тек қана ата-ана емес, мұғалімдер де балаға сенімді қарым-қатынас орната білуі керек. Берілген тренинг материалында айтылғандай, «балақан өсіру – балапан ұшыру емес». Бұл ұзақ мерзімді, жан-жақты көңіл бөлуді талап ететін процес. Ата-аналардың күнделікті іс-әрекеттері (мысалы, сабаққа дайындалуда қолдау көрсету, мектептен келгенде жылы қарсы алу, уәделерді орындау) баланың ішкі әлемінде сенімнің тұрақты негізін қалайды.

Қазіргі ақпараттық қоғамда балалар үлкендерден бұрын көптеген білімдерге қол жеткізеді, бірақ эмоционалдық дағдылар мен моральдық бағдарларды қалыптастыруда ата-ананың рөлі ауыстырылмайды. Сондықтан, «тәрбиелеу» ұғымының өзі қайта қаралуы тиіс: бұл билік емес, серіктестік; бағыттау емес, жол көрсету; бақылау емес, сенім. Баланың өз шешімдерін қабылдауына мүмкіндік беру, оның қателіктерінен қорғамау, бірақ олардан сабақ алуға көмектесу – заманауи тәрбиенің қағидалары болып табылады.

Қорытынды

Жүргізілген талдау бала тәрбиесіндегі сенім мен қолдаудың шешуші рөлін растайды. Сенімділік атмосферасы баланың сенімді, жауапкершілікті және эмоционалды тұрақты тұлға ретінде өсуіне мүмкіндік береді. Тәрбие – бұл бір жақты үйрету процесі емес, өзара әсерлесу мен өзара сенім негізіндегі диалог. Ата-аналардың басты міндеті – баланы тыңдауға, оның сезімдерін түсінуге және қиындықтарды жеңуге көмектесуге дайын екенін көрсету. Жанұя мен мектеп арасындағы үйлесімді ынтымақтастық осы мақсатқа жетудің негізгі шарты болып табылады. Осындай тұрақты қолдау арқасында ғана бала өз іс-әрекетіне жауап бере алатын, сыни ойлай алатын және қоғамға пайдалы азамат ретінде қалыптаса алады. Тиімді тәрбиенің қорытынды көрсеткіші – бұл баланың өз бетінше шешім қабылдау қабілеті мен өз мән-жайына деген сенімі.

Әдебиеттер тізімі

1. Қасқабасов С.Ж. Отбасылық педагогика. – Алматы: Рауан, 2018. – 256 б.
2. Әбілдаева Э.М. Бала психологиясы және оны тәрбиелеу. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020. – 180 б.
3. Маслоу А.Г. Мотивация и личность / А.Г. Маслоу. – 3-е изд. – СПб.: Питер, 2019. – 352 с.
4. Siegel D.J., Bryson T.P. The Whole-Brain Child: 12 Revolutionary Strategies to Nurture Your Child's Developing Mind. – New York: Bantam, 2012. – 192 p.
5. Baumrind D. The influence of parenting style on adolescent competence and substance use // Journal of Early Adolescence. – 1991. – Vol. 11(1). – P. 56-95.
6. Эриксон Э. Детство и общество. – 2-е изд., перераб. и доп. – СПб.: Речь, 2000. – 416 с.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html