Аннотация (қазақ тілінде). Бұл мақалада жеке тұлғаның қалыптасу процесінде ұлттық тәрбиенің педагогикалық маңызы мен рөлі зерттеледі. Мақаланың мақсаты – жаһандану жағдайында жас ұрпақтың ұлттық сәйкестігін сақтай отырып, жан-жақты дамыған тұлға ретінде қалыптастырудағы ұлттық тәрбиенің негізгі функциялары мен механизмдерін анықтау. Зерттеуде салыстырмалы-тарихи талдау, жүйелеу және әдебиеттерге шолу әдістері қолданылды. Нәтижесінде ұлттық тәрбиенің жеке тұлғаның рухани-адамгершілік қасиеттерін (патриотизм, ұлттық мақтаныш, тарихи сана, мәдениеттілік) қалыптастырудағы негізгі құралы екендігі анықталды. Сонымен қатар, ұлттық тәрбиенің халықтық педагогиканың дәстүрлі құндылықтары мен заманауи білім беру талаптарын үйлестіру арқылы ғана тиімді болуы мүмкіндігі көрсетілген. Қорытындыда заманауи білім беру жүйесінде ұлттық тәрбиені нығайтудың негізгі бағыттары ұсынылған.

Аннотация (на русском языке). В данной статье исследуется педагогическое значение и роль национального воспитания в процессе формирования личности. Цель статьи – определить основные функции и механизмы национального воспитания в формировании всесторонне развитой личности при сохранении национальной идентичности молодого поколения в условиях глобализации. В исследовании использованы методы сравнительно-исторического анализа, систематизации и обзора литературы. В результате установлено, что национальное воспитание является ключевым инструментом формирования духовно-нравственных качеств личности (патриотизм, национальная гордость, историческое сознание, культурность). Также показано, что национальное воспитание может быть эффективным только через гармонизацию традиционных ценностей народной педагогики и современных требований образования. В заключении предложены основные направления укрепления национального воспитания в современной системе образования.

Abstract (in English). This article examines the pedagogical significance and role of national education in the process of personality formation. The purpose of the article is to identify the main functions and mechanisms of national education in the formation of a comprehensively developed personality while preserving the national identity of the younger generation in the context of globalization. The research uses methods of comparative historical analysis, systematization, and literature review. As a result, it was found that national education is a key tool in shaping the spiritual and moral qualities of an individual (patriotism, national pride, historical consciousness, and cultural awareness). It is also shown that national education can be effective only through the harmonization of traditional values of folk pedagogy and modern educational requirements. In conclusion, the main directions for strengthening national education in the modern educational system are proposed.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану дәуірінде жеке тұлғаның қалыптасуы күрделі және қарама-қайшылықты процесс болып табылады. Бір жағынан, ақпараттық қоғам адамның әлемдік мәдениетке интеграциялануын талап етсе, екінші жағынан, әрбір ұлт өзінің ұлттық сәйкестігін, тілін, мәдениетін сақтап қалуға ұмтылады. Осы қарама-қайшылықты жағдайда ұлттық тәрбиенің рөлі ерекше маңызға ие болады. Ұлттық тәрбие – бұл жеке тұлғаның санасына туған халқының тарихи тағдырын, рухани-мәдени мұрасын, тілі мен дәстүрлерін сіңіруге бағытталған ынталандырушы әсерлердің жүйесі [1, б. 45]. Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың айтуынша, «толық өркениетті ел болу үшін алдымен өз мәдениетімізді, өз тарихымызды бойымызға сіңіріп, содан кейін өзге дүниені игеруге ұмтылғанымыз жөн» [2]. Бұл сөздер ұлттық тәрбиенің маңыздылығын айқын көрсетеді. Бірақ тәрбие процессінде ұлттық құндылықтар мен жалпыадамзаттық құндылықтардың үйлесімділігін қалай сақтау керек? Бұл мәселе бүгінгі таңдағы педагогика ғылымының негізгі міндеттерінің бірі болып табылады.

Негізгі бөлім

Ұлттық тәрбиенің мәні және негізгі міндеттері. Ұлттық тәрбие жеке тұлғаның қалыптасуына жалпы тәрбиенің барлық түрлерімен (ақыл-ой, адамгершілік, еңбек, эстетикалық тәрбие) тығыз байланыста жүзеге асырылады. Оның негізгі міндеттерін төмендегідей анықтауға болады:

1. Оқушылардың ұлттық сана-сезімін қалыптастыру, яғни өзін белгілі бір тарихи-мәдени қауымның мүшесі ретінде қабылдау.
2. Жас ұрпақ бойына туған халқына деген құрмет, сүйіспеншілік, мақтаныш сезімдерін ұялату.
3. Ана тілі, тарих, мәдениет, өнер, салт-дәстүр сияқты рухани-мәдени мұраны қастерлеуге тәрбиелеу.
4. Жанашырлық, намысшылдық, еңбекқорлық, азаматтық жауапкершілік сияқты ұлттық сипаттамалы мінез-құлық қасиеттерін қалыптастыру [3, б. 78].

Ұлттық тәрбие берілген жас өз халқының мәдениеті мен тарихымен тереңдей танысады, оның құндылықтарын іштей қабылдайды және осы негізде өзіндік құндылықтар жүйесін құрады. Бұл оның рухани дүниесінің байып, тұлғалық тұрақтылығының қажетті шарты болып табылады.

Халықтық педагогика – ұлттық тәрбиенің негізі. Ұлттық тәрбиенің теориялық негіздерін қазақтың халықтық педагогикасының бай мұрасынан іздеу керек. Қазақ отбасында дәстүрлі түрде дене, еңбек, ақыл-ой, адамгершілік, эстетикалық тәрбиелер жүйелі жүргізілген. К.Д. Ушинский айтқандай, «тәрбиенің көзі халықтың жақсы дәстүрінен іздеу керек» [4, б. 112]. Халықтық педагогиканың аса құнды қасиеті – оның тәрбиені өмірмен, нақты қызметпен тығыз байланыстыруы. Ұлттық ойындар, дастандар, нақыл сөздер, әңгімелер, салт-дәстүрлер тәрбиенің табиғи құралдары болып табылады. Мысалы, батырлық жырлар батырлық пен ерлікке, ата-бабалардың даналық сөздері ақыл-ой мен адамгершілікке тәрбиелейді. Бұл тәрбие әдістері жас тұлғаның санасына табиғи түрде, мәжбүрлеусіз еніп, терең әсер қалдырады.

Жаһандану жағдайында ұлттық тәрбиенің өзектілігі. Қазіргі жаһандану үрдісі ұлттық сананы жоятын қауіп төндіреді. Бірақ, дәл осы жағдай ұлттық тәрбиенің мән-маңызын арттырады. Жаһандануға «жұтылып кетпей, үйлесімді кірігу» – бұл өз ұлттық санасын, рухани байлығын сақтай отырып, әлемдік мәдениеттің жаңалықтарын сүзіп қабылдай білу дегенді білдіреді [5]. Осыған қол жеткізу үшін ұлттық тәрбие жүйесі мынадай бағыттарда жетілдірілуі тиіс:

• Тіл мен әдебиет арқылы тәрбие: Ана тілін терең меңгеру және ұлттық әдебиеттің туындылары арқылы рухани дүниені байыту.
• Тарихи тәрбие: Халқымыздың тарихын шынайы, объективті түрде үйрету, тарихи тұлғалардың ерліктерін насихаттау.
• Мәдениет пен өнер арқылы тәрбие: Ұлттық музыка, киім, қолөнер, той-салт сияқты мәдениет нысандарымен таныстыру.
• Этнопедагогикалық тәжірибені интеграциялау: Халықтық педагогиканың дәстүрлі әдістерін (мысалы, ойын, жарыс, шешендік) заманауи білім беру процесіне енгізу.

Тәрбиенің тиімділігі тәрбиеші мен тәрбиеленуші арасындағы сенімді, адамгершілікке негізделген қарым-қатынастың болуына тікелей байланысты. В.А. Сухомлинскийдің айтуынша, тәрбие – бұл жүректен жүрекке баратын жол. Сондықтан, мұғалімнің өзі де ұлттық рухқа қанық, мәдениетті тұлға болуы керек.

Қорытынды

Ұлттық тәрбие – бұл жеке тұлғаның рухани тұтастығын қамтамасыз ететін, оны тамырымен байланыстыратын және болашаққа сеніммен қарауға мүмкіндік беретін педагогикалық үдеріс. Ол жеке тұлғаның патриоттық сезімін, ұлттық мақтанышын, тарихи санасын қалыптастырудың негізгі құралы болып табылады. Жаһандану жағдайында ұлттық тәрбиенің маңызы төмендемей, керісінше, арта түседі, өйткені ол жас ұрпақтың шет ел мәдениетінің агрессивті ықпалынан қорғауға, өз ұлттық ерекшелігін сақтауға көмектеседі. Бірақ ұлттық тәрбие жақсылық пен адамгершілікке, төзімділік пен өзге мәдениеттерге құрметке негізделуі керек. Болашақта ұлттық тәрбие жүйесін халықтық педагогиканың дәстүрлі құндылықтары мен заманауи білім берудің инновациялық әдістерін тиімді үйлестіру арқыры одан әрі жетілдіру қажет. Тек осылайша жас ұрпақты ұлттық санасы мен азаматтық жауапкершілігі жоғары, бірақ сонымен бірге ашық ойлы және әлемдік кеңістікте өз орнын таба алатын тұлға ретінде қалыптастыруға болады.

Әдебиеттер тізімі

1. Жарықбаев К.Б. Тұлға психологиясы. – Алматы: Білім, 2005. – 340 б.
2. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030. Бәріміздің ортақ болашағымыз туралы халыққа Жолдау. – Астана, 1997.
3. Тәжібаев Т. Тәрбие идеялары мен әдістемесі. – Алматы: Рауан, 1993. – 215 б.
4. Ушинский К.Д. Адам ретінде тәрбиелеу. – М.: Педагогика, 1990. – 286 с.
5. Banks, J. A. (2004). Diversity and Citizenship Education: Global Perspectives. San Francisco: Jossey-Bass.
6. Nussbaum, M. C. (2002). Education for Citizenship in an Era of Global Connection. Studies in Philosophy and Education, 21(4-5), 289–303.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html