Аннотация

Бұл мақаланың мақсаты – қазақ поэзиясындағы ұйқас құбылысын, оның формалары мен қызметін, әсіресе Абай Құнанбаев шығармашылығы контекстінде қарау. Зерттеу барысында ұйқастың ақындық тілдің ырғағы мен интонациясын күшейтудегі, ойды біртұтас етіп тұтастырудағы, сонымен қатар сөздің бейнелік қуатын арттырудағы рөлі талданады. Әдістер ретінде стилистикалық талдау, ұйқас түрлерін жіктеу және Абай өлеңдерінің нақты мысалдарына салыстырмалы талдау қолданылды. Нәтижесінде ұйқастың тек формальды үндестік емес, өлеңнің мазмұны мен поэтикалық құрылымына терең еніп, мағына құруға қатысатын маңызды элемент екендігі дәлелденді. Абайдың ұйқасты пайдалану шеберлігі оның ақындық жаңашылдығының ажырамас бөлігі ретінде көрініс табады [1, б. 210-215], [2, б. 45], [3, б. 78].

Аннотация

Цель данной статьи – рассмотреть явление рифмы в казахской поэзии, её формы и функции, особенно в контексте творчества Абая Кунанбаева. В ходе исследования анализируется роль рифмы в усилении ритма и интонации поэтической речи, в объединении мысли в целое, а также в усилении образной силы слова. В качестве методов использованы стилистический анализ, классификация типов рифмы и сравнительный анализ конкретных примеров из стихотворений Абая. В результате доказано, что рифма является не просто формальным созвучием, но важным элементом, глубоко вовлеченным в содержание и поэтическую структуру стихотворения, участвующим в создании смысла. Мастерское использование рифмы Абаем предстает как неотъемлемая часть его поэтического новаторства [1, с. 210-215], [2, с. 45], [3, с. 78].

Кіріспе

Ұйқас – әлемдік поэзияның, оның ішінде қазақ әдебиетінің де ең маңызды формалдық элементтерінің бірі. Ол өлең жолдарының дыбыстық үндестігі арқылы мәтінді көркемдік жағынан байытумен қатар, оның ырғағын, композициясын бекітуге, ойдың тұтастығын қамтамасыз етуге қызмет етеді. Тақырыптың өзектілігі ұйқастың қазақ поэзиясының даму тарихындағы, әсіресе оның классикалық үлгілерін қалыптастырудағы ролін тұтастай қарастыру қажеттілігінде. Теориялық маңыздылығы поэтика мен стилистика саласындағы ұйқас туралы білімдерді жүйелеуге байланысты. Практикалық құндылығы оқу процесінде және поэзияны талдауда ұйқасты түсінудің маңыздылығын көрсетуде жатыр. Бұл мақаланың мақсаты – ұйқастың қазақ поэзиясындағы, әсіресе Абай шығармаларындағы қызметін жан-жақты талдап, оның поэтикалық жүйедегі орнын анықтау [1, б. 5-7].

Негізгі бөлім

Ұйқас – бұл өлең жолдарының соңындағы сөздердің дыбыстық үндестігі. Ол ырғақты күшейтіп, жолдарды бір-бірімен байланыстырады және шумақ, тирада сияқты өлең бөліктерін бір бүтінге айналдырады. Қазақ поэзиясында, соның ішінде Абай өлеңдерінде де, негізінен аяққы ұйқас қолданылады. Абай шығармаларында ұйқастың барлық негізгі түрлері кездеседі: қара өлең (жұп) ұйқасы, шұбыртпалы, ерікті, кезекті, шалыс, егіз және аралас ұйқастар.

Абайдың ақындық шеберлігі мен жаңашылдығы оның өлең құрылымы мен ұйқас суретін әртараптандыруында көрінеді. Ақынның көптеген төрт тармақты, жеті-сегіз буынды өлеңдері шалыс ұйқас (кросс-рифма) а-б-а-б суретімен жазылған. Мысалы:

«Желсіз түнде жарық ай, (а)

Сәулесі суда дірілдеп. (б)

Ауылдың жаны терең сай, (а)

Тасыған өзен күрілдеп». (б)

Төрт тармақты, бір өлшемді (бірөңкей) жеті немесе сегіз буынды өлеңдері а-б-а-б және а-а-б-а суреттерінде келеді. Алты тармақты шумақтары бар кейбір өлеңдерінде а-б-а-б-в-в тәрізді ұйқас суреттері пайдаланылады, бұл да Абай арқылы дамыған ұйқас нысаны болып саналады.

Абай поэзиясындағы синтаксистік, композициялық құрылымдардың, ырғақ пен ұйқас суретінің жаңалықтарының айқын үлгісі – оның сегіз тармақты (сегіз аяқты) үш өлеңі. Бұл өлеңдердің ұйқас суреті а-а-б-в-в-б-г-г болып келеді. Мұнда а-а, в-в, г-г ұйқастарымен берілген жолдар синтаксистік және мағыналық жұптар құрайды, бұл ұйқастың тек дыбыстық үндестік емес, мазмұндық-логикалық құрылымды да қамтамасыз ететінін көрсетеді.

Абай ұйқасына тек қана сөздерді ұйқастырмайды, оны мазмұнды тереңдету құралы ретінде пайдаланады. Мысалы, оның сатиралық өлеңдерінде адамның жағымсыз қасиеттерін бейнелеу үшін еліктеуіш, бейнелеуіш сөздерді (қыртың, бұртың, тырқың, жырқың) жиі ұйқастық негізге алады. «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» деген өлеңінде осындай сөздер тобы «жұртым», «ұртың», «құлқын» сияқты «бояусыз» сөздермен ұйқасады, нәтижеде сын мен сөздің бейнесі күшейтіледі. Дал осылайша, «Болыс болдым, мінеки» өлеңінде «бос салақтап, бұтып-шатып» сияқты сөз тіркестері жағымсыз бейне жасау үшін ұйқасқа енгізіледі.

Абайдың ұйқасты пайдалану шеберлігі жаңа сөздерді, тіпті басқа тілден енген сөздерді де өлеңге сәтті енгізуде көрінеді. «Единица – жақсысы, / Ерген елі – бейне нөл...» деген өлеңінде ол орыс тіліндегі «ноль» сөзін поэтикалық бейнеге айналдырып, бүкіл өлеңді осы сөзбен ұйқастырады. Бұл тек техникалық тапқырлық емес, ойдың өрісін кеңейту мен философиялық қабылдауды жеңілдету құралы болып табылады.

Абай портрет пен пейзаж жасауда да ұйқасты тиімді қолданады. Ол етістіктің әртүрлі тұлғаларын (–ып, –іп, –п жұрнақты көсемшелер, –у жұрнақты тұлғалар, –мақ жұрнақты тұлғалар) ұйқас элементі ретінде жиі пайдаланады. Мысалы, «Ат, айғырлар, биелер / Бүйірі шығып ыңқылдап, / Суда тұрып шыбындап...» жолдарында –ып жұрнақты етістіктер тек үндестік ғана емес, сонымен бірге динамикалық көрініс жасауға қызмет етеді. Бұл қазақ поэзиясындағы етістікті ұйқас элементі ретінде қолданудың дәстүрлі тәсілін нығайтып, одан әрі дамыту болып табылады [2, б. 120-125].

Өлең бөліктерінің бір ұйқасты (монорифма) немесе әртүрлі ұйқасты болып келуінің оның композициясы мен ой берілуіне тікелей әсері бар. Абай бір ұйқас тәсілін (мысалы, бір шумақ ішінде тек бір ғана аяқталушы сөзді қолдану) әдейі қолданады, себебі бұл тәсіл ойдың тұтастығын жасауға көмектеседі. Бұрынғы қазақ поэзиясында бұл әдіс көбінесе жеті-сегіз буынды шумақсыз жырларда қолданылса, Абай оны он бір буынды, төрт тармақты өлеңдеріне де табысты енгізді.

Ұйқас тек шумақ құрылымында ғана емес, сонымен қатар тирада деп аталатын өлең құрылымын қалыптастыруда да шешуші рөл атқарады. Тирада – тармақ саны әркелкі, бірақ ұйқас суретімен біріктірілген өлең бөлігі. «Қайғы шығар ілімнен» деген өлеңі жеті бөліктен (тирададан) тұрады, олардың әрқайсысының тармақ саны (4, 8, 10, 12) мен ұйқас суреті әртүрлі. Мысалы, сегіз тармақты бөлік а-а-б-а-в-а-г-а ұйқасымен, ал төрт тармақты бөлік а-б-в-б ұйқасымен келеді. Ұйқас осы әртүрлі бөліктердің арасындағы шекараны анықтап, сонымен бірге оларды бір шығармалық тұтастыққа біріктіреді [3, б. 90-95].

Сонымен, Абайдың ұйқасты қолдануы – бұл тек техникалық құрал емес, оның поэтикалық ой-жүйесінің ажырамас бөлігі. Ұйқас оның шығармаларында дыбыстық ғажайыптар жасау, ырғақты бекіту, ойды тұтастыру, бейнелерді тереңдету және күрделі композициялық құрылымдар құру үшін пайдаланылады.

Қорытынды

Жоғарыда келтірілген талдау ұйқастың қазақ поэзиясында, әсіресе Абай Құнанбаев поэзиясындағы орны мен қызметін анықтауға мүмкіндік береді. Ұйқас тек формалды дыбыс үндестігі ретінде қарастырылмайды, ол поэтикалық мәтіннің мағына құру процесіне белсенді түрде қатысатын, оның ырғақтық-интонациялық, композициялық және бейнелік құрылымын нығайтатын күрделі құбылыс ретінде танылады. Абайдың ұйқасты пайдалану шеберлігі – оның ақындық тілді реформалаудағы, дәстүрлі формаларды байытудағы және жаңа поэтикалық әлемді құрудағы негізгі құралдарының бірі болды. Оның шығармаларында ұйқас өлеңнің тыныс-деміне айналып, ойдың күшін көрсете білді. Нәтижелердің дәлелділігі Абай өлеңдерінің нақты мысалдарына сілтеме жасау және оларды поэтикалық талдау әдістерімен зерттеу арқылы расталады. Осылайша, ұйқас – бұл қазақ поэзиясының көркемдік жүйесіндегі аса маңызды элемент, оның тарихи дамуында және заманауи түсінігінде шешуші рөл атқарады.

Әдебиеттер тізімі

1. Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, 1995. – 720 б. ISBN 5-7667-2949-9.
2. Есбергенов Т. Қазақ поэзиясының стилистикасы. – Алматы: Ғылым, 1978. – 280 б.
3. Оразбаева А. Абай поэзиясының поэтикасы. – Астана: Фолиант, 2010. – 320 б.
4. Wimsatt, W. K. The Verbal Icon: Studies in the Meaning of Poetry. – Lexington: University Press of Kentucky, 1954. – 299 p.
5. Jakobson, R. Linguistics and Poetics // Style in Language. Ed. by T. A. Sebeok. – Cambridge: MIT Press, 1960. – P. 350-377.
6. Жұмалиев Қ. Абай әлемі: поэтика және философия. – Алматы: Санат, 1998. – 256 б.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html