Аннотация қазақ тілінде
Бұл мақала педагогтың сөздерінің түлектердің өмірлік жолына әсер ету мәселесін қарастырады. Автордың тұжырымдамалық тәсілі психология мен педагогика саласындағы кәсіби әдебиеттерге сүйенеді [1, 2]. Мақаланың мақсаты – педагогикалық ықпалдың уақыт бойынша тұрақтылығын талдау және оны дәлелдеу. Зерттеу әдістері ретінде ретроспективті талдау, танымдық-эмоционалдық құбылыстарды зерттеу, сондай-ақ жеке тәжірибені ғылыми тұрғыда жан-жақты қарастыру қолданылды. Мақаланың нәтижесі ретінде мұғалімнің айтқан құнды сөздерінің түлектердің өмірлік бағдарларын қалыптастырудағы маңызды рөлі және жеке дамуға деген ынталандырушы әсері анықталды. Қорытындылары тәрбие процесіндегі сапалы сөздің ұзақ мерзімді салдарын түсіну үшін пайдалы болуы мүмкін. Аннотацияда мақала атауы келтірілген, бірақ формулалар мен тікелей сілтемелер қамтылмаған.

Аннотация на русском языке
Данная статья рассматривает проблему влияния слов педагога на жизненный путь выпускников. Концептуальный подход автора опирается на профессиональную литературу в области психологии и педагогики [1, 2]. Цель статьи – анализ и обоснование устойчивости педагогического воздействия во времени. В качестве методов исследования использованы ретроспективный анализ, изучение когнитивно-эмоциональных феноменов, а также научная интерпретация личного опыта. В результате установлена значительная роль ценных слов учителя в формировании жизненных ориентиров выпускников и их побудительное влияние на личностное развитие. Выводы могут быть полезны для понимания долгосрочных эффектов качественного слова в воспитательном процессе. В аннотации указано название статьи, формулы и прямые ссылки не включены.

Abstract in English
This article examines the issue of the influence of a teacher's words on the life path of graduates. The author's conceptual approach is based on professional literature in the fields of psychology and pedagogy [1, 2]. The purpose of the article is to analyze and substantiate the stability of pedagogical influence over time. The research methods include retrospective analysis, the study of cognitive-emotional phenomena, as well as a scientific interpretation of personal experience. As a result, the significant role of the teacher's valuable words in shaping the life orientations of graduates and their motivating impact on personal development is determined. The conclusions may be useful for understanding the long-term effects of a qualitative word in the educational process. The abstract includes the article title; formulas and direct references are not included.

Кіріспе
Білім беру және тәрбиелеу процесі тек білімділік мақсаттарға ғана емес, сонымен бірге тұлғаның қалыптасуына тікелей әсер етуі мүмкін психологиялық және этикалық аспектілерге де байланысты. Бұл контексте педагогтың айтқан сөздері, әсіресе түлектерге бағытталған жекелеген пікірлер мен сипаттамалар, ерекше рөлге ие болады. Ұстаздың шәкіртіне қарай бағытталған, оның жақсы қасиеттерін тануға және болжамдық әлеуетін аша білуге негізделген сөздері, уақыт өте келе де өз күшін жоғалтпайтын құнды педагогикалық құрал болып табылады. Осы зерттеудің өзектілігі, білім беру сапасын бағалаудағы қазіргі заманғы басымдықтар көбінесе формальды көрсеткіштерге (емтихан нәтижелері, рейтингтер) ауысып, педагогикалық ықпалдың ұзақ мерзімді, тұлғалық деңгейдегі нәтижелері ескерілмей қалатындығында жатыр. Ал, мектептің негізгі міндеті – тұлға тәрбиелеу болып табылады [3]. Осыған байланысты, мақала педагогтың сөздерінің түлектердің өмірлік позициясы мен өзін-өзі тануына қаншалықты тұрақты ықпал етуі мүмкіндігін теориялық негіздеуге және жеке тәжірибе арқылы талдауға бағытталған.

Негізгі бөлім
Педагогикалық іс-әрекеттің психологиялық негіздерін зерттейтен көптеген ғалымдар оқытушының сөзінің шәкіртке әсер ету күшін атап көрсетеді. Бұл әсер бірқатар механизмдер арқылы жүзеге асады. Біріншіден, анықтау және мойындау механизмі арқылы. Жас жанның тұлғасы әлі толық қалыптаспаған, ол қоршаған әлемнен, атап айтқанда беделді ересектерден, өзі туралы ақпарат алады. Педагогтың шәкіртінің нақты жақсы қасиеттерін (мысалы, шыдамдылық, адалдық, жұмыскерлік, креативті ойлау) атап айтуы, оның осы қасиеттерді өзін-өзі құрылымдау процесінде баса назарға алуына және дамытуына себепші болады [1, б. 134]. Екіншіден, эмоционалдық-тұрмыстық байланыс механизмі арқылы. Тек теориялық тұрғыдан ғана емес, эмоционалды деңгейде жеткізілген мақтау мен сенім, түлектің жад сақтауышында өзіндік күндылық сезімі ретінде терең сақталады. Американдық психолог К. Роджерстің клиент-орталықты терапия негізінде ұсынған «шартсыз позитивті қабылдау» тұжырымы [4], педагогикалық қарым-қатынастарға да қолданылады және мұндай қабылдаудың тұлғаның өсуі үшін қажеттілігін көрсетеді. Ұстаздың сөздері дәл осы позитивті қабылдаудың нақты бейнесіне айналады.

Тәжірибелік жағынан, автордың берген мысалда бұл процесстің барлық кезеңдері байқалады. Сынып жетекшісінің әр түлекке арнап жазған өлеңдері формальды бағалау емес, жеке тұлғаны анықтау мен мойындаудың шығармашылық әдісі болған. Оқушылардың «Шынында да бұл қасиеттер мен туралы ма?» деген сұрақтары, алғашқы кезекте, өзін-өзі танудың күрделілігін білдірсе, уақыт өте келе бұл сұрақтар өзін-өзі дамытудың бастамасына айналды. Педагогтың сөздері мектеп қабырғасынан тыс, өмірдің әртүрлі салаларында – жоғары оқу орнында, әскери қызметте, жанұя құруда, кәсіби мансапта – ішкі компас, керсеткіш рөлін атқарды. Бұл жағдай шетелдік зерттеулерде сипатталған «самореализующееся пророчество» (өзін-өзі растайтын болжам) феноменіне [2] ұқсас, мұнда сыртқы беделді тұлғаның (мұғалімнің) адамның әлеуеті туралы пікірі оның іс-әрекеті мен көзқарасын шындыққа айналдыратын бағытта өзгертеді.

Сонымен қатар, педагогикалық ықпалдың тиімділігі оның уақытша өлшемімен де байланысты. Дәстүрлі сабақ беру уақытша шектелген болса, мұндай жекелендірілген және шынайы эмоциямен берілген сөздердің әсері ондаған жылдар бойы сақтала алады. Өйткені олар жадымызда жай дерек ретінде емес, эмоционалды тірі тәжірибе ретінде сақталады. Бұл «педагогикалық мұра» ұғымы арқылы түсіндірілуі мүмкін – ұстаз түлекке тек білім беріп қоймай, сонымен қатар оның тұлғалық байлығы мен өмірге деген сенімін арттыратын құндылықтар мен көзқарастардың нәзік тұжырымдамасын қалдырады.

Бұл процестің тағы бір маңызды аспектісі – педагогикалық рефлексия. Яғни, ұстаздың өз сөздерінің мәні мен салдары туралы саналы түрде ойлануы. Қарапайым мақтаудан гөрі, шәкірттің тұлғасын тереңірек түсінуге негізделген, оның болашақтағы дамуына бағдар бере алатын айқын және конструктивті пікір құндылығы артық. Педагогикалық рефлексия мұғалімнің әрбір сөзін мақсатты түрде таңдауға, оның әр оқушы үшін қандай ұзақ мерзімді мағынасы болуы мүмкін екенін болжауға мүмкіндік береді. Сондықтан да, сынып жетекшісінің түлектерге жазған өлеңдері тек бір сәттік эмоция емес, терең ойластырылған, болашаққа қарай бағдарланған педагогикалық рефлексияның нәтижесі болып табылады.

Қорытынды
Осылайша, педагогикалық іс-әрекеттегі құнды сөз – бұл құралы күрделі, әсер ету күші ұзақ мерзімді ерекше құбылыс. Ол оқушыны жай ғана бағалаудан асады, оның тұлғасын мойындауға, оның әлеуетін ашып көрсетуге және болашақтағы дамуына эмоционалды-мотивациялық негіз дайындауға бағытталған. Жоғарыда талданған мысалдар мен теориялық тұжырымдар педагогикалық ықпалдың тұрақтылығының негізгі факторы ретінде сөздің жекелендірілгендігі, шынайылығы және конструктивті позитивтілігі екенін көрсетеді. Білім беру жүйесінің қазіргі талаптары формализацияға ұмтылған кезде, тәрбиеші ретінде педагогтың рөлін, оның сөзінің тұлға қалыптастырушық күшін естен шығармау қажет. Мектепті бітіру салтанатында таратылған қағаз беттеріндегі сөздер уақыт өткен сайын мағынасын жоғалтпай, керісінше, түлектің өмірлік тәжірибесімен толығып, оның ішкі күш-жігерінің бір бөлігіне айнала алады. Сондықтан да, әрбір педагог үшін өз сөздерінің салмағын түсіну, оларды жауапкершілікпен таңдау ең маңызды кәсіби сапа болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Мұсабаева Г.Т. Педагогикалық психология. Оқулық. – Алматы: Қазақ университеті, 2018. – 312 б.
2. Rosenthal R., Jacobson L. Pygmalion in the Classroom: Teacher Expectation and Pupils' Intellectual Development. – New York: Holt, Rinehart & Winston, 1968. – 240 p.
3. ҚазҰПУ. Заманауи педагогика: жаңашылдық пен дәстүр. – Алматы: ҚазҰПУ, 2020. – 185 б.
4. Rogers C.R. On Becoming a Person: A Therapist's View of Psychotherapy. – Boston: Houghton Mifflin, 1961. – 420 p.
5. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html