Аннотация: Бұл мақалада Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан үш тұғырлы (қазақ, орыс, ағылшын) тіл моделінің теориялық негіздері, өзектілігі және практикалық мәселелері талданады. Зерттеудің мақсаты – үштілділік саясатының ұлттық сәйкестікті нығайтудағы, азаматтардың бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы және елдің жаһандық интеграцияға қатысуын жеңілдетудің құралы ретіндегі мәнін бағалау. Жұмыста саяси-лингвистикалық талдау, нормативтік құжаттар мен баяндамаларды зерделеу әдісі, сондай-ақ әдебиеттерге сілтемелер қолданылды. Нәтижелер үш тұғырлы модельдің күрделі, бірақ стратегиялық маңызы бар жоба екенін көрсетеді, оның табысы білім беру жүйесінің тиімділігіне, ресурстық қамтамасыз етілуіне және әртүрлі этностық топтардың қабылдауына тікелей байланысты [1, б. 34; 3].

Аннотация: В данной статье анализируются теоретические основы, актуальность и практические проблемы трехъязычной (казахский, русский, английский) языковой модели, реализуемой в Казахстане. Цель исследования – оценить значение политики трехъязычия как инструмента укрепления национальной идентичности, повышения конкурентоспособности граждан и облегчения участия страны в глобальной интеграции. В работе использованы методы политико-лингвистического анализа, изучения нормативных документов и выступлений, а также ссылки на литературу. Результаты показывают, что трехъязычная модель является сложным, но стратегически важным проектом, успех которого напрямую зависит от эффективности системы образования, ресурсного обеспечения и принятия различными этническими группами [1, с. 34; 3].

Abstract: This article analyzes the theoretical foundations, relevance and practical issues of the trilingual (Kazakh, Russian, English) language model being implemented in Kazakhstan. The aim of the study is to assess the significance of the trilingualism policy as a tool for strengthening national identity, increasing the competitiveness of citizens, and facilitating the country's participation in global integration. The work uses methods of political-linguistic analysis, study of normative documents and speeches, as well as references to literature. The results show that the trilingual model is a complex but strategically important project, the success of which directly depends on the effectiveness of the education system, resource provision, and acceptance by various ethnic groups [1, p. 34; 3].

Кіріспе. Тіл – халықтың рухани геномы, оның тарихи жады мен мәдени кодын сақтайтын негізгі құрал. Ұлт қалыптасуының маңызды факторы ретінде тіл мәселесі кез келген көпұлтты мемлекет үшін өзектілігі жоғары саяси және әлеуметтік мәнге ие. Тәуелсіз Қазақстан өз тарихында тілдік саясатты қалыптастыру жолында күрделі таңдау алдында тұрды: бір жағынан, қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде нығайту қажеттілігі, екінші жағынан, кеңестік мұра ретінде қалыптасқан орыс тілінің кең коммуникациялық рөлін ескеру, үшіншіден, жаһандану жағдайында ағылшын тілінің халықаралық статусы. Осы үшеуін теңестіретін «үш тұғырлы тіл» моделі осы таңдаудың нақты нәтижесі ретінде пайда болды.

Үштілділік идеясын алғаш рет Нұрсұлтан Назарбаев 2004 жылы көтерген және ол 2007 жылғы халыққа Жолдауында «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» ресми түрде тұжырымдалды. Модельдің өзектілігі оның көп деңгейлі мақсаттарында жатыр: ұлттық сананы қалыптастыру, азаматтардың біліктілігін арттыру, ғылым мен білімнің халықаралық алаңға шығуына мүмкіндік жасау және елдің әлемдік қауымдастықтағы беделін көтеру. Бұл мақаланың мақсаты – осы модельдің Қазақстанның өзекті шындығындағы теориялық негіздерін, жүзеге асырылу жолдарын және туындайтын мәселелерін жан-жақты талдау [2, б. 18].

Негізгі бөлім

Үш тұғырлы тіл моделінің әрбір компоненті нақты әлеуметтік-коммуникативтік функцияны атқарады:

1. Қазақ тілі – мемлекеттік тіл. Ол ұлттық бірегейліктің, мемлекеттіліктің және мәдени тұтастықтың негізгі символы ретінде қызмет етеді. Модельдің негізгі мақсаттарының бірі – қазақ тілінің барлық өмір саласында, әсіресе білім беру, ғылым, мемлекеттік басқару және бизнесте іс жүзінде қолданылуын кеңейту. Бұл тек заңдық норма емес, сонымен қатар болашақтың интеллектуалдық әлеуетін қалыптастырудың шарты.
2. Орыс тілі – халықаралық қатынас тілі. Көпұлтты Қазақстанда орыс тілі әлі күнге дейін этностар арасындағы тілдік көпір ретінде қызмет етеді, сондай-ақ Кеңес Одағының кеңістігіндегі бай мәдени және ғылыми мұраға қатынасты қамтамасыз етеді. Модель орыс тілінің бұл рөлін жоққа шығармай, керісінше, оны ұлтаралық үйлесімнің құралы ретінде пайдалануды көздейді.
3. Ағылшын тілі – жаһандану тілі. Ол жаһандық ақпарат кеңістігіне, халықаралық білім мен технологияларға тікелей қатынасты қамтамасыз ететін құрал ретінде қарастырылады. Ағылшын тілін меңгеру Қазақстан азаматтарының бәсекеге қабілеттілігін халықаралық еңбек нарығында арттыруға бағытталған.

Модельді жүзеге асырудың негізгі механизмі білім беру жүйесі болып табылады. Мектептерде және жоғары оқу орындарында қатаң сатыланған тілдік бағдарламалар енгізілуде: бастауыш сыныптарда ана тілі негізінде оқыту, біртіндеп орыс және ағылшын тілдері енгізіледі, ал жоғары сыныптар мен университеттерде ағылшын тілінде пәндерді оқыту кеңейтіледі. Бұл бағытта үлкен жұмыс атқарылуда, оған мұғалімдердің біліктілігін арттыру курстары, оқулықтар мен цифрлық ресурстарды әзірлеу кіреді.

Алайда, модельді іске асыру бірқатар күрделі мәселелер мен сындарға тап болады:

1. Ресурстық және кадрлық қиындықтар. Ағылшын тілінде пәндерді оқытуды кеңейту, әсіресе ауылдық мектептер үшін, сапалы оқытушылардың жетіспеушілігімен шектеледі.
2. Әлеуметтік-психологиялық факторлар. Кейбір ата-аналар мен орыс тілді қауымдастық өкілдері арасында қазақ тілінің рөлінің артуының басқа тілдердің қысымға ұшырауына әкелетіндігі туралы қобалжулар бар. Сонымен қатар, үш тілді меңгерудің жүктемесі балалардың білім сапасына теріс әсер етуі мүмкін деген алаңдаушылықтар бар.
3. Тілдік иерархия мен тәжірибе. Назардағы үш тілдің функциялар бөлінісі теорияда анық, бірақ практикада олардың қолданылу салалары арасындағы шекаралар жиі бұлыңғыр, бұл тілдердің бір-біріне қатынасы мен нақты мәртебесі туралы сұрақтар туғызады.
4. Сапаны бақылау. Барлық үш тілде де жоғары деңгейде сөйлеу қабілетін қалай қалыптастыру және бағалау мәселесі шешімін таппаған.

Сонымен қатар, модельдің оң әсерлерін атап өту керек. Бұл ұлттық тілді дамытуға қуатты ынталандыру берді, білім беру жүйесіне инновациялар енгізуге ықпал есті, және жастардың халықаралық білім алуға деген қабілеттілігін арттырды. Қазіргі Президент Қасым-Жомарт Тоқаев үштілділік идеясын қолдап, оны тереңдетудің қажеттілігін атап өтеді, бірақ сонымен бірге бұл процестің «даңғаза жасамай, жұмыла жұмыс жүргізу» арқылы жүруі тиіс екенін көрсетеді, яғни табиғи жолмен, әлеуметтік консенсусқа негізделуі керек [4].

Сонымен, үш тұғырлы тіл моделі Қазақстан үшін тарихи қажеттілік пен заманауи талаптың арасындағы теңдестіруді іздеу болып табылады. Оның табысы тек мемлекеттік қолдауға емес, сонымен қатар барлық этникалық топтардың тіл саясатының мақсаттары мен пайдасын түсінуіне және қолдауына байланысты болады.

Қорытынды. Үш тұғырлы тіл моделі – бұл Қазақстанның көпұлтты, көптілді шындығындағы өмір сүру стратегиясын көрсететін күрделі және динамикалық феномен. Ол мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілін нығайтуды, ұлтаралық тіл ретінде орыс тілінің рөлін сақтауды және жаһандық интеграцияның құралы ретінде ағылшын тілін дамытуды бір мақсатқа – елдің тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігін нығайтуға бағыттайды.

Талдау модельдің іске асырылуындағы негізгі табыс факторлары ретінде мыналарды көрсетеді: білім беру сапасын арттыру, барлық аймақтар үшін ресурстардың тең қолжетімділігін қамтамасыз ету, мұғалімдердің кәсіби даярлығын жетілдіру және қоғамдық диалогты жандандыру. Сонымен бірге, күрделі мәселелер – ресурстардың шектеулілігі, әлеуметтік қабылдау – модельдің тиімділігін төмендетуі мүмкін.

Қорытындылай келе, үштілділік – бұл жеке адамдар мен бүкіл қоғамның дамуына инвестиция. Болашақта осы модельдің табысы тек ел ішіндегі тілдік жағдайды ғана емес, сонымен бірге Қазақстанның әлемдік алаңдағы беделі мен позициясын да анықтайды. Сондықтан оны даналықпен, жүйелі және барлық азаматтардың мүдделерін ескере отырып жүзеге асыру аса маңызды.

Әдебиеттер тізімі

1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан жолы. – Астана: «Деловой мир Астана», 2011. – 256 б.
2. Тіл саясаты және көптілділік: Қазақстан тәжірибесі. Жинақ / Құраст. А.С. Қалиев. – Алматы: «Қазақ университеті», 2019. – 180 б.
3. Edwards, J. Multilingualism. – Routledge, 2012. – 280 p.
4. Тоқаев Қ.К. «Сындарлы қоғамдық диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі». Қазақстан халқына Жолдауы. 02.09.2019. [Электрондық ресурс]. – URL: https://www.akorda.kz/kk/addresses/addresses_of_president/k-zh-tokaevtyn-kazakstan-khalykyna-zholdauy-2-қыркүйек-2019-ж
5. Гумбольдт, В. фон. Тіл және философия мәселелері. – М.: Прогресс, 1985. – 452 с.
6. Baker, C., & Wright, W. E. Foundations of Bilingual Education and Bilingualism. 7th Edition. – Multilingual Matters, 2021. – 528 p.