Аңдатпа Мақала Ұлы Отан соғысына қатысқан қазақ жауынгері Ахметқазы Болатовтың əскери жолы мен ерліктеріне арналған. Зерттеудің мақсаты – соғыс ардагерінің жеке естеліктері негізінде 100-ші арнайы атқыштар бригадасының ұрыс жолын, сондай-ақ қазақ батырлары Сақтаған Байшев пен Маншук Мəметованың ерліктерін талдау. Жұмыста тарихи-мәтіндік талдау, салыстырмалы-тарихи əдіс, куəгерлік зерттеу жəне контент-талдау əдістері қолданылды. Нəтижесінде Невель, Великие Луки шайқастарындағы бригаданың тактикалық əрекеттері мен жауынгерлердің моральдық-психологиялық тұрғыдан бірлігі айқындалды. Қорытынды бойынша, Ахметқазы Болатовтың естеліктері соғыс тарихындағы қазақ жауынгерлерінің рөлін обьективті түрде көрсетеді.

Аннотация Статья посвящена военному пути и подвигам казахского воина Великой Отечественной войны Ахметказы Болатова. Цель исследования – на основе личных воспоминаний ветерана проанализировать боевой путь 100-й отдельной стрелковой бригады, а также подвиги казахских героев Сактагана Баишева и Маншук Маметовой. В работе использованы историко-текстуальный анализ, сравнительно-исторический метод, свидетельское исследование и контент-анализ. В результате определены тактические действия бригады и морально-психологическое единство воинов в боях под Невелем и Великими Луками. Выводы показывают, что воспоминания Ахметказы Болатова объективно отражают роль казахских воинов в истории войны.

Abstract The article is devoted to the military path and exploits of the Kazakh soldier of the Great Patriotic War, Akhmetkazy Bolatov. The purpose of the study is to analyze the combat path of the 100th separate rifle brigade, as well as the exploits of Kazakh heroes Saktagan Baishev and Manshuk Mametova, based on the veteran's personal memoirs. The work uses historical-textual analysis, comparative-historical method, eyewitness research and content analysis. As a result, the tactical actions of the brigade and the moral-psychological unity of soldiers in the battles near Nevel and Velikiye Luki were determined. The conclusions show that the memoirs of Akhmetkazy Bolatov objectively reflect the role of Kazakh soldiers in the history of the war.

Кіріспе Ұлы Отан соғысы – ХХ ғасырдағы адамзат тарихындағы ең ауыр қақтығыстардың бірі. Бұл соғыста Кеңес Одағының барлық республикалары, оның ішінде Қазақстан да зор шығындарға ұшырап, жеңіске өлшеусіз үлес қосты. Қазақ халқының перзенттері майданда ерлік көрсетіп, көптеген батырлар дүниеге келді. Алайда соғыс тарихында көпшілікке кең таныла қоймаған, «ұмыт қалған» жауынгерлер де бар. Осындай тұлғалардың бірі – Ахметқазы Болатов. Бұл мақаланың өзектілігі – соғыс ардагерлерінің жеке естеліктері негізінде тарихи шындықты қалпына келтіру және қазақ жауынгерлерінің рөлін ғылыми тұрғыдан дәлелдеу. Зерттеудің теориялық маңыздылығы – екінші дүниежүзілік соғыс тарихындағы «кішігірім» тактикалық бөлімшелердің (100-ші арнайы атқыштар бригадасы) іс-әрекетін нақтылау, ал практикалық маңыздылығы – материалды патриоттық тәрбие және музей ісінде қолдануға болатындығында.

Негізгі бөлім Ахметқазы Болатов 1941 жылы майданға шақырылып, Златоуст қаласындағы əскери пулемет мектебін бітіргеннен кейін Солтүстік Қазақстанда құрылған 314-ші атқыштар дивизиясына жіберілді [1, б. 12]. Оның соғыс жолы Ленинград, Нарва, Кингисепп, Выборг, Сайман каналы және Прага маңындағы ұрыстарды қамтиды. Соғыста ол артиллерия батальонының барлаушысы, комсомол ұйымдастырушысы, кейін партия ұйымдастырушысы қызметтерін атқарып, үш рет жараланды. Əр жарақаттан кейін ол қайта сапқа тұрып, Варшава, Кёнигсберг және Берлин шайқастарына қатысты. Оның ерлігі «Ерлік үшін» медалімен, Отан соғысы ордендерімен және Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталғанынан көрінеді [2, б. 78].

1942 жылғы желтоқсанда 100-ші арнайы атқыштар бригадасы Великие Луки аймағына келіп, Галушко, Гребушино жəне Сахно ауылдарының маңында позиция алды. 1943 жылғы 5 қаңтарда Сахно ауылы үшін болған шайқаста немістер сегіз танктің қолдауымен қарсы шабуылға шықты. Жаяу əскер шегіне бастаған кезде, бригада комиссары Сақтаған Байшев артиллеристерді ұйымдастырып, танкке қарсы мылтықтардан оқ жаудырып, шегініп бара жатқан жауынгерлерді тоқтатты [3, б. 136]. Бұл эпизод командирдің жеке батылдығы мен бөлімшенің ұрысқа төзімділігінің үлгісі бола алады. С. Байшев бірнеше рет жау шабуылдарын тойтарып, резервтік күштерді ұйымдастырып, сарбаздарды шабуылға көтерді. Оның əрекеттері əскери басқару мен шешім қабылдаудың маңыздылығын көрсетеді [1, б. 14].

Невель маңындағы шайқаста бригадаға 1943 жылы 14 қазанда Изочи станциясына қарай ілгерілеу тапсырылды. Осы ұрыста əйгілі пулеметші Маншук Мəметова ерекше көзге түсті. Ол алдыңғы шепке шығып, неміс жаяу əскерін тоқтату үшін пулеметтен оқ жаудырды [4, б. 56]. Ахметқазы Болатовтың естеліктерінде Маншуктың бұл ерлігі тек жеке батылдыққа ғана емес, бүкіл бригаданың тактикалық табысына тікелей əсер еткені айтылады. Маншук Мəметова кейін Кеңес Одағының Батыры атағын алды, ал оның жерлеу рәсімін ұйымдастыруға Ахметқазы Болатов тікелей қатысқан [5, б. 120]. Бұл деректер соғыстың адамдық, моральдық жəне ұлттық аспектілерін көрсетеді.

Зерттеу барысында қолданылған куəгерлік зерттеу əдісі Ахметқазы Болатовтың əңгімелерін архивтік материалдармен салыстыруға мүмкіндік берді. Оның аурухана төсегінде жазған естеліктері [1] наградалық құжаттар мен əскери есептермен сәйкес келеді. Контент-талдау əдісі арқылы мəтіндерден негізгі үш тақырып анықталды: 1) жауынгерлердің өзара көмегі және сенімі; 2) командирлердің стратегиялық шешімдері; 3) жеке ерлік пен патриотизм. Компаративтік əдіс Болатовтың естеліктерін басқа ардагерлердің баяндамаларымен салыстырып, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтауға көмектесті. Нәтижесінде 100-ші бригаданың іс-əрекеті біртұтас жүйе болғаны, əрбір жауынгердің рөлі маңызды екені дəлелденді [6, б. 59]. Болатовтың өзі бірнеше рет жарақаттанса да, əр жолы сапқа қайта оралып, жауынгерлерге моральдық қолдау көрсеткен. Оның айтуынша, бригаданың əрбір мүшесі – артиллеристер, жаяу əскерлер, комиссарлар – күрделі жағдайда бір-біріне сүйеніп, жауға қарсы тұрған. Бұл ерлік жеке жауапкершілік пен əскери тəжірибенің үйлесімі арқылы жүзеге асты. Осылайша, Ахметқазы Болатовтың естеліктері Ұлы Отан соғысы жылдарындағы батырлық əрекеттер мен нақты оқиғаларды тарихи дəлдікпен жеткізеді. Олар тек жеке жауынгердің ерлігін емес, бүкіл бригаданың үйлесімді əрекетін, əскери басқарудың тиімділігін жəне моральдық қолдаудың маңызын көрсетеді. Бұл деректер соғыс тарихындағы «ұмыт қалған» кейіпкерлердің орнын толтыруға және қазақ батырларының жеңіске қосқан үлесін ғылыми тұрғыдан негіздеуге мүмкіндік береді [7, б. 42].

Қорытынды Ахметқазы Болатовтың естеліктері Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақ батырларының ерлігін, майдандағы нақты оқиғаларды жəне олардың адамдық қасиеттерін толық көрсетті. Мақалада сипатталған жағдайлар қазақ жауынгерлерінің батылдығы мен табандылығын, командалық ұйымдастырудың, тактикалық шешімдердің жəне моральдық қолдаудың маңызды екенін дəлелдейді. Болатовтың өз ерлігі – бірнеше рет жарақат алса да майданға қайта оралуы, сондай-ақ Сақтаған Байшевтің жəне Маншук Мəметованың батыл əрекеттері Ұлы Отан соғысының қиын жағдайында қазақ сарбаздарының кəсібилігі мен патриоттық сезімін айқын көрсетеді. Осылайша, Ахметқазы Болатовтың естеліктері тек жеке жауынгердің батылдығын емес, бүкіл бригаданың үйлесімді əрекеті мен бір-біріне сенім білдіру арқылы соғыстың қиын кезеңдерін еңсергенін көрсетеді. Мақала оқырманға соғыстың адамдық, стратегиялық жəне моральдық қырларын бағалауға мүмкіндік беріп, Ұлы Отан соғысы тарихындағы қазақ батырларының рөлін толық түсінуге жол ашады. Зерттеу нəтижелерінің дəлелділігі бірнеше дереккөздерді (естеліктер, архив құжаттары, марапаттар тізімі) салыстыру арқылы тексерілді.

Әдебиеттер тізімі

1. Ахметов К. Ахметқазы Болатовтың ауруханадағы естеліктері / К. Ахметов // Простор. – 2002. – №10. – 12-17 б.
2. Самков С. Достарым, жауынгерлерім / С. Самков. – Мәскеу: Советский писатель, 1985. – 78 б.
3. Галицкий К. Н. Ауыр сынақтар жылдары / К. Н. Галицкий. – Мәскеу, 1943. – 136 б.
4. Ғабдуллин М. Маншук Мәметованың Кеңес Одағының Батыры атағын алу тарихы / М. Ғабдуллин. – Алматы, 1990. – 56 б.
5. Жұмаханов Ж. Ұлы Отан соғысы батырлары туралы деректер / Ж. Жұмаханов. – Алматы, 2000. – 120 б.
6. Закарин А. Маншук Мәметова жайлы архив деректері / А. Закарин. – Алматы, 1995. – 59 б.
7. Болатов А. Ұлы Отан соғысына қатысқан қазақ сарбаздарының естеліктері / А. Болатов. – Алматы, 2002. – 42 б.
8. Glantz D. M. When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler / D. M. Glantz, J. M. House. – Lawrence: University Press of Kansas, 2015. – 432 p.
9. Wertsch J. V. Voices of Collective Remembering / J. V. Wertsch. – Cambridge: Cambridge University Press, 2002. – 210 p.
10. Penter T. Local Memory and the Great Patriotic War: The Case of the Donbas / T. Penter // Europe-Asia Studies. – 2017. – Vol. 69, No. 8. – Pp. 1219-1244.
11. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html