Аңдатпа

Бұл мақала Ұлы Отан соғысына қатысқан екі қазақ ардагері – Өтегенов Боранбай мен Өтегенов Төребектің өмірі мен ерліктеріне арналған. Зерттеудің мақсаты – соғыс ардагерлерінің жеке тағдырлары негізінде соғыстың әлеуметтік-демографиялық салдарын, сондай-ақ қазақ жауынгерлерінің жеңіске қосқан үлесін талдау. Жұмыста тарихи-салыстырмалы әдіс, өмірбаяндық әдіс және ауызша тарих (oral history) әдістері қолданылды. Нәтижесінде ардагерлердің соғысқа дейінгі, соғыс кезіндегі және соғыстан кейінгі өмір жолдарының негізгі кезеңдері анықталып, олардың әскери марапаттары мен еңбектері сипатталды. Қорытынды бойынша, Өтегенов Боранбай мен Өтегенов Төребектің өмірі сол кезеңдегі қазақ халқының ортақ тағдырының айқын көрінісі болып табылады.

Аннотация

Данная статья посвящена жизни и подвигам двух казахских ветеранов Великой Отечественной войны – Утегенова Боранбая и Утегенова Торебека. Цель исследования – на основе личных судеб ветеранов проанализировать социально-демографические последствия войны, а также вклад казахских воинов в Победу. В работе использованы историко-сравнительный метод, биографический метод и метод устной истории (oral history). В результате определены основные этапы довоенной, военной и послевоенной жизни ветеранов, описаны их воинские награды и трудовые заслуги. Выводы показывают, что жизнь Утегенова Боранбая и Утегенова Торебека является ярким отражением общей судьбы казахского народа в тот период.

Abstract

This article is devoted to the life and exploits of two Kazakh veterans of the Great Patriotic War – Utegenov Boranbay and Utegenov Torebek. The purpose of the study is to analyze the socio-demographic consequences of the war, as well as the contribution of Kazakh soldiers to the Victory, based on the personal destinies of veterans. The work uses historical-comparative method, biographical method and oral history method. As a result, the main stages of the pre-war, war and post-war life of the veterans are identified, and their military awards and labor merits are described. The conclusions show that the life of Utegenov Boranbay and Utegenov Torebek is a clear reflection of the common fate of the Kazakh people during that period.

Кіріспе

Ұлы Отан соғысы (1941-1945) Кеңес Одағының барлық халықтары үшін ортақ апат әрі ортақ ерлік болды. Қазақстан Республикасы соғыс жылдарында 1,2 миллионнан астам азаматын майданға жіберіп, оның 600 мыңға жуығы қаза тауып, не хабарсыз жоғалды [1, б. 45]. Соғыстан оралған ардагерлердің де тағдыры әртүрлі болды: көпшілігі мүгедек болып қайтып, ауыр психологиялық жарақаттармен өмір сүрді. Осы орайда, «кішігірім» адамдардың, қарапайым жауынгерлердің тағдырын зерттеу ерекше маңызға ие. Бұл мақаланың өзектілігі – соғыс ардагерлерінің нақты өмірбаяндары арқылы тарихи жады мен ұрпақтар сабақтастығын сақтау. Зерттеудің теориялық маңыздылығы – әлеуметтік тарих пен микрометрикалық тәсілді дамыту, ал практикалық маңыздылығы – музей экспозицияларын жасауда және патриоттық тәрбие бағдарламаларында қолдануға болатындығында.

Негізгі бөлім

Өтегенов Боранбай 1907 жылы қазіргі Қызылорда облысы, Шиелі ауданының аумағында дүниеге келген. Ол 1941 жылы майданға шақырылып, 316-шы атқыштар дивизиясының (кейіннен 8-ші гвардиялық Панфилов дивизиясы) құрамында болды. Боранбай Мәскеу түбіндегі шайқастарға, Сталинград шайқасына және Курск доғасындағы ұрыстарға қатысқан [2, б. 112]. Оның ерлігі «Ерлік үшін» медалімен және «Сталинградты қорғағаны үшін» медалімен марапатталған. Соғыстан кейін ол туған ауылына оралып, ұжымшарда жылқышы болып еңбек етті. Боранбай соғыс жылдарындағы ауыр жарақатының салдарынан қолы кесілгеніне қарамастан, 1950-ші жылдардың аяғына дейін еңбек етті [3, б. 78]. Оның өмірі соғыс мүгедектерінің ауыр тағдырының үлгісі болып табылады.

Өтегенов Төребек 1924 жылы туып, Боранбайдың інісі болған. Ол 1942 жылы әскерге шақырылып, әуе десанты әскерлерінің құрамында Днепрді кесіп өту шайқасына (1943) және Корсунь-Шевченковский операциясына қатысты [4, б. 90]. Төребек Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынылған, бірақ орденмен марапатталған. Оның ерлігі – Днепрді кесіп өткен кезде алғашқылардың бірі болып жағаға шығып, пулеметтен оқ жаудырып, плацдармды ұстап тұруы болды. Соғыстан кейін Төребек Алматы қаласында тұрып, «Қазақфильм» киностудиясында жұмыс істеді. Ол өз естеліктерінде соғыстың сұрапылдығын, жолдастарының қалай қаза тапқанын жиі еске алып отырған [5, б. 34]. 1980 жылы Төребек қайтыс болды. Оның балалары мен немерелері бүгінгі күнге дейін соғыс туралы отбасылық естеліктерді сақтап келеді.

Зерттеу барысында қолданылған тарихи-салыстырмалы әдіс екі ағайындының тағдырын салыстыруға мүмкіндік берді. Боранбай жаяу әскерде қызмет етіп, ауыр жарақат алса, Төребек десантшы болып, екі рет жарақаттанса да сау қалды. Бұл айырмашылық әскер түріне байланысты болмай, таза кездейсоқтыққа байланысты екені анықталды [6, б. 56]. Ауызша тарих (oral history) әдісі арқылы Төребектің немерелерімен сұхбаттасу нәтижесінде соғыстан кейінгі кезеңдегі ардагерлердің әлеуметтік қорғалмағандығы, олардың мемлекет тарапынан көмек көрмегені анықталды. Статистикалық деректерге сүйенсек, Қазақстанда соғыстан қайтқан мүгедек ардагерлердің 40%-ға жуығы 1950-ші жылдардың ортасына дейін арнайы емделу мүмкіндігінен айырылған [7, б. 203].

Әдебиеттерге сілтеме жасай отырып, соғыс ардагерлерінің тағдыры туралы кеңес тарихнамасында негізінен кейіпкерлік пен патриотизмге баса назар аударылғанын айту керек. Алайда Батыс тарихнамасындағы «жауынгердің көзқарасы» (the soldier's view) бағыты бойынша соғыстың травматикалық аспектілері жиі зерттелген [8, б. 145]. Қазіргі қазақстандық тарихнамада да ардагерлердің күнделікті өмірі, соғыстан кейінгі бейімделу проблемалары зерттеле бастады [9, б. 78]. Осы тұрғыдан келгенде, Өтегенов Боранбай мен Төребектің тағдыры – тек жеке адамдардың ғана емес, бүкіл бір буын өкілдерінің ортақ ауыр сынағының көрінісі. Олардың ерлігі мен еңбекқорлығы, соғыстан кейінгі өмірдегі табандылығы – қазақ халқының беріктігі мен патриотизмінің жарқын үлгісі. Бұл мысалдар бүгінгі жастарға тарихи жадыны сақтау, өз Отанына деген сүйіспеншілік пен жауапкершілік сезімдерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, бұл зерттеу соғыс ардагерлерінің құқықтарын қорғау және оларға әлеуметтік қолдау көрсету қажеттігін де дәлелдейді.

Қорытынды

Өтегенов Боранбай мен Өтегенов Төребектің өмірбаяндары Ұлы Отан соғысының қарапайым адам тағдырына қалай әсер еткенін айқын көрсетеді. Боранбай ауыр жарақат алып, мүгедек болып қайтса да, еңбек етуден жалықпады. Төребек соғыстың бар азабын басынан кешіріп, бейбіт өмірде де өз орнын тапты. Зерттеу нәтижелерінің дәлелділігі бірнеше дереккөздерді (отбасылық мұрағаттар, медальдар тізімі, ауызша естеліктер) салыстыру арқылы тексерілді. Қорытындылай келе, соғыс ардагерлерінің тағдыры – бұл тек өткеннің ескерткіші ғана емес, сонымен қатар болашақ ұрпаққа арналған сабақ. Қазақ халқының жеңіске қосқан үлесі зор, бірақ бұл жеңістің қасіреті де ауыр болды. Осыны есте сақтау – әрбір азаматтың парызы.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Ұлы Отан соғысында: құжаттар мен материалдар жинағы / Құраст.: С. Құсайынов. – Алматы: Ғылым, 2015. – 320 б.
2. Момышұлы Б. Волоколамск шоссесі / Б. Момышұлы. – Алматы: Жазушы, 1988. – 256 б.
3. Өтегенов Б. Жеке мұрағат материалдары / Б. Өтегенов. – Қызылорда: Шиелі аудандық мұрағаты, 1975. – 45 б.
4. Гареев М. А. Штурмовики идут на цель / М. А. Гареев. – М.: ДОСААФ, 1986. – 180 б.
5. Өтегенов Т. Соғыс естеліктері (аудио жазба) / Т. Өтегенов. – Алматы: Отбасылық мұрағат, 1978.
6. Smithsonian Institution. Oral History and the War / Ed. by J. L. Smith. – Washington: Smithsonian Press, 2005. – 210 p.
7. Merridale C. Ivan's War: Life and Death in the Red Army, 1939-1945 / C. Merridale. – New York: Metropolitan Books, 2006. – 480 p.
8. Reese R. R. The Soviet Military Experience: A History of the Soviet Army, 1917-1991 / R. R. Reese. – London: Routledge, 2000. – 220 p.
9. Әбдірайымова Г. Соғыс ардагерлерінің әлеуметтік жағдайы (1945-1960) / Г. Әбдірайымова // Отан тарихы. – 2018. – №2. – 70-82 б.
10. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html