Аннотация қазақ тілінде

Бұл мақала қазақ халқының негізгі ұлттық аспабы – домбыраның тарихи-мәдени маңызын, қазіргі замандағы орнын және оны жастар арасында насихаттау мен сақтау мәселелерін қарастырады. Зерттеудің мақсаты – домбыраның мәдени код ретіндегі рөлін анықтау және оны жаңа ұрпаққа жеткізудің тиімді жолдарын ұсыну. Жұмыста теориялық талдау, салыстырмалы-тарихи әдіс және білім беру жүйесіндегі қолданылуын зерттеу қолданылған. Нәтижелер домбыраның қазақ этномәдениетіндегі орны ерекше екенін көрсетеді, бірақ оны сақтауда мектептегі музыкалық білім беру жүйесінің шектеулілігі, оқытушы кадрлардың жетіспеушілігі және цифрлық мәдениеттің ықпалы сияқты қиындықтар туындап отыр. Мақала домбыраны насихаттау үшін мектеп ішіндегі үйірме жұмысын кеңейту, танымалдылықты арттыратын шараларды ұйымдастыру және мемлекеттік деңгейдегі қолдауды нығайту бойынша ұсыныстарды қамтиды.

Аннотация на русском языке

Данная статья рассматривает историко-культурное значение основного национального инструмента казахского народа – домбры, ее место в современности, а также вопросы ее популяризации и сохранения среди молодежи. Цель исследования – определить роль домбры как культурного кода и предложить эффективные пути ее передачи новому поколению. В работе использованы теоретический анализ, сравнительно-исторический метод и изучение ее применения в системе образования. Результаты показывают, что домбра занимает особое место в казахской этнокультуре, но ее сохранение сталкивается с трудностями, такими как ограниченность системы школьного музыкального образования, нехватка преподавательских кадров и влияние цифровой культуры. Статья содержит предложения по расширению кружковой работы в школах, организации мероприятий, повышающих популярность, и усилению государственной поддержки для популяризации домбры.

Abstract in English

This article examines the historical and cultural significance of the dombra, the main national instrument of the Kazakh people, its place in modernity, and issues of its promotion and preservation among youth. The aim of the study is to define the role of the dombra as a cultural code and to propose effective ways of transmitting it to the new generation. The work uses theoretical analysis, comparative-historical method, and a study of its application in the education system. The results show that the dombra holds a special place in Kazakh ethno-culture, but its preservation faces challenges such as the limitations of the school music education system, a shortage of teaching staff, and the influence of digital culture. The article contains proposals for expanding extracurricular activities in schools, organizing events to increase its popularity, and strengthening state support to promote the dombra.

Кіріспе

Домбыра – қазақ халқының музыкалық мәдениетінің символы, оның тарихи жады мен рухани дүниесін сақтап, жеткізетін тірі дауыс. Ол жай ғана екі ішекті музыкалық аспап емес, ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрдің, тарихи оқиғалардың, қоғамдық сананың көрінісі [1, б. 23]. Құрманғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей сияқты үлкен күйшілердің шығармашылығы арқылы домбыра қазақ халқының тағдырын, ерлігін, табиғатқа деген ғашықтығын бейнелеп, ұрпақтан ұрпаққа жетті. Алайда, қазіргі жаһандану және цифрландыру заманында ұлттық мәдениет нысандары, соның ішінде домбыра, жаңа сындарға тап болып отыр. Жас ұрпақтың мәдени басымдықтарының өзгеруі, дәстүрлі өнер түрлеріне деген қызығушылықтың төмендеуі домбыра сияқты аспаптардың болашағы туралы өзекті сұрақтар туғызады. Осыған байланысты домбыраның тарихи мәні мен қазіргі кезеңдегі орнын, сондай-ақ оны сақтау және дамыту жолдарын зерттеу аса маңызды болып табылады.

Негізгі бөлім

Домбыраның тарихи-мәдени код ретіндегі маңызы. Домбыра қазақтың ауызекі музыкасының негізгі тасығышы болып табылады. Оның күйлері халықтың тарихын («Ертең», «Ақсақ құлан»), рухани дүниесін, философиясын («Саржайлау»), тұрмысын («Келіншек») суреттейді. Күйлер тек музыкалық туындылар емес, тарихи дерек, әлеуметтік нормалар мен этикалық идеалдарды қамтитын мәтіндер ретінде зерттеледі [2, б. 67]. Домбыра дәстүрлі қазақ қоғамында жалпыға бірдей білім мен тәрбиенің құрамдас бөлігі болды, ол ақын-жыраулардың, билердің қолында заңдылық пен әділдікті, батырлық пен даналықты насихаттау құралына айналды.

Қазіргі кезеңдегі жағдай және қиындықтар. Тәуелсіздік жылдарында ұлттық мәдениетті қайта жандандыру бағдарламалары аясында домбыраға қызығушылық артты. Алайда, бірқатар объективті және субъективті факторлар оның кеңінен таралуына кедергі келтіруде. Біріншіден, жалпы білім беретін мектептердегі музыка сабағының сағат саны шектеулі (1-6 сыныптарда аптасына бір сағат). Бұл шартта домбыраны оқыту тек таныстыру деңгейінде қалады, оны іс жүзінде меңгеруге мүмкіндік бермейді. Екіншіден, домбыраны сабақтан тыс уақытта үйрететін білікті мұғалімдердің жетіспеушілігі байқалады. Үшіншіден, заманауи жастардың досуы компьютерлік ойындар мен цифрлық контентке ауысуы домбыра сияқты дәстүрлі аспаптарға деген ынтаны төмендетуде [3, б. 89]. Төртіншіден, қосымша білім беру мекемелері (саз мектептері, мәдениет үйлері) барлық елді мекендерде жеткілікті деңгейде жұмыс істемейді, ал олардың қызметі әдетте ақылы болып табылады.

Домбыраны насихаттау және сақтау жолдары. Жоғарыда аталған қиындықтарды жеңу үшін кешенді шаралар жүйесі қажет.

1. Мектеп жүйесіндегі жұмысты нығайту. Домбыра үйірмелерін барлық жалпы білім беретін мектептерде міндетті түрде ұйымдастыру керек. Бұл үйірмелерге қатысуды мектеп кестесіне бекітілген еркін таңдау сағаттарының бірі ретінде енгізу арқылы оқушылардың қолжетімділігін арттыруға болады. Сонымен қатар, музыка пәнінің оқу бағдарламасына домбыра күйлері мен олардың тарихы туралы модульдерді кеңірек енгізу қажет.

2. Қолдау мен ынталандыру жүйесін құру. Оқушылар арасында домбыра тарту бойынша мектеп ішілік, аудандық және республикалық деңгейдегі бәсекелер мен фестивальдарды үнемі өткізу. Марапаттау тек дипломдармен ғана емес, сонымен қатар құнды сыйлықтармен (мысалы, жеке домбыра, кітаптар, концертке билеттер) жүргізілуі тиіс. Ата-аналарды домбыраны насихаттауға қосқан үлесі үшін алғыс хаттармен марапаттау қоғамда құндылықтардың өзгеруіне ықпал етеді.

3. Мемлекеттік және қоғамдық қолдау. Ұлттық аспаптарды үйретуші мамандарды даярлауға бағытталған арнайы білім беру бағдарламаларын, гранттарды іске асыру. Қосымша білім беру мекемелеріндегі үйірмелерге қатысуды субсидиялау немесе мемлекеттік тапсырыс беру арқылы ақысыз ету. Медиа кеңістікте домбыра мен қазақ күйлері туралы танымал және қолжетімді контент (қысқа бейнелер, документалды фильмдер, подкасттар) жасау.

4. Заманауи формалармен үйлестіру. Домбыраны электронды музыкамен, поп-культурамен үйлестіре отырып, жастарға тартымды ету. Жас музыканттардың домбыраны заманауи аранжировкаларда қолданатын жобаларын қолдау. Бұл аспаптың мәдени тұтастығын сақтай отырып, оның өзектілігін сақтауға мүмкіндік береді.