Аннотация: Бұл мақала ұлтаралық және дінаралық келісім мәселелерін, оның қазіргі әлемдегі өзектілігін және Қазақстан Республикасының бұл саладағы тәжірибесін қарастырады. Мақаланың мақсаты – көпұлтты және көпконфессиялы қоғамда әлеуметтік келісім мен тұрақтылықты қамтамасыз ететін факторларды талдау. Зерттеудің әдіснамалық негізі ретінде салыстырмалы талдау, жүйелік тәсіл және нормативтік-құқықтық талдау қолданылды [1; 2]. Нәтижелер көрсеткендей, ұлтаралық және дінаралық келісімнің сәтті моделі мемлекеттік саясаттың жүйелі әрекетімен, азаматтық қоғам институттарының белсенділігімен және халықаралық диалогпен үйлесімді болуы керек. Мақалада Қазақстан халқы Ассамблеясы (ҚХА) және діни бірлестіктердің өзара әрекеттесуі сияқты нақты мысалдар арқылы келісімді қалыптастырудың тиімді жолдары ұсынылады. Қорытындылай келе, толеранттылық пен өзара түсіністің мәдениетін тәрбиелеу, білім беру жүйесіндегі бағдарламалар және заңнамалық базаның жетілдірілуі тұрақты әлеуметтік келісімнің негізі болып табылатыны атап өтілген.

Аннотация: Данная статья рассматривает вопросы межэтнического и межконфессионального согласия, их актуальность в современном мире и опыт Республики Казахстан в данной сфере. Цель статьи – проанализировать факторы, обеспечивающие социальную гармонию и стабильность в полиэтническом и поликонфессиональном обществе. Методологической основой исследования послужили сравнительный анализ, системный подход и нормативно-правовой анализ [1; 2]. Результаты показали, что успешная модель межэтнического и межконфессионального согласия должна сочетать системные действия государственной политики, активность институтов гражданского общества и международный диалог. В статье на конкретных примерах, таких как Ассамблея народа Казахстана (АНК) и взаимодействие религиозных объединений, предложены эффективные пути формирования согласия. В заключение отмечается, что воспитание культуры толерантности и взаимопонимания, образовательные программы и совершенствование законодательной базы являются основой устойчивого социального согласия.

Abstract: This article examines the issues of interethnic and interfaith harmony, their relevance in the modern world, and the experience of the Republic of Kazakhstan in this field. The purpose of the article is to analyze the factors that ensure social harmony and stability in a multi-ethnic and multi-confessional society. The methodological basis of the study included comparative analysis, a systematic approach, and normative-legal analysis [1; 2]. The results showed that a successful model of interethnic and interfaith harmony should combine systematic actions of state policy, the activity of civil society institutions, and international dialogue. Using specific examples, such as the Assembly of People of Kazakhstan (APK) and the interaction of religious associations, the article proposes effective ways to build harmony. In conclusion, it is noted that fostering a culture of tolerance and mutual understanding, educational programs, and improvement of the legislative framework are the foundation of sustainable social harmony.

Кіріспе. Жаһандану дәуірінде әлемдік қауымдастықтың тұрақтылығы мен дамуы көптеген мәселелердің, оның ішінде әлеуметтік, этносаяси және діни қақтығыстардың шешімін табуды талап етеді. Ұлтаралық және дінаралық келісім – бұл кез келген мемлекеттің, әсіресе этникалық және конфессиялық жағынан алуан түрлі қоғамның ішкі тұрақтылығы мен бірлігінің негізгі шарты. Бұл мәселе тек қана ұлттық деңгейде емес, сонымен қатар халықаралық деңгейде де өзекті болып табылады, өйткені тұрақсыздық ошақтары бүкіл аймақтарға тез таралуы мүмкін. Қазақстан – ерекше тарихи даму жолынан өткен, 130-дан астам этнос пен 18 діни конфессия бірге өмір сүретін көпұлтты мемлекет ретінде, осы саладағы өзіндік тәжірибесін қалыптастырды [3]. Осыған байланысты Қазақстан моделін зерттеу әлемдік тәжірибеге қосымша құнды үлес болып табылады. Бұл мақаланың өзектілігі ұлтаралық және дінаралық қатынастардың заманауи жағдайындағы күрделілігінде, сондай-ақ бейбітшілік пен ынтымақтастықты нығайту үшін тиімді тәсілдерді іздеу қажеттілігінде жатыр. Зерттеудің мақсаты – ұлтаралық және дінаралық келісімнің теориялық негіздерін және оны іс жүзінде қалыптастыру жолдарын, әсіресе Қазақстан контекстінде, талдау.

Негізгі бөлім. Ұлтаралық және дінаралық келісім ұғымдары кең мағынада бір мемлекет шегіндегі әртүрлі этностар мен конфессиялар арасындағы өзара түсіністі, құрметті және бейбіт өмір сүруді білдіреді. Бұл процестерді талдау кезінде жүйелік тәсіл қажет, ол мәдени, тарихи, саяси және экономикалық факторлардың кешенін ескереді. Әлемдік практика көрсеткендей, бұл факторлардың үйлесімсіздігі азайтылмаған кезде қақтығыстардың пайда болуына әкелуі мүмкін [4].

Қазақстан тәжірибесі көпұлттылықты мемлекет құрушы фактор ретінде тануға негізделген. Мұндай саясаттың негізгі институты 1995 жылы құрылған Қазақстан халқы Ассамблеясы (ҚХА) болып табылады. ҚХА – бұл мемлекет басшысының тікелей жанындағы консультативтік-кеңес беру органы, ол этностар арасындағы диалогты жандандыруға, мәдениеттерді өзара байытуға және бірыңғай азаматтық сенімді қалыптастыруға бағытталған. Ассамблеяның жұмысы заңнамалық деңгейде бекітілген және оның құрылымдары барлық облыстарда жұмыс істейді, бұл келісім идеяларын жергілікті деңгейге дейін жеткізуге мүмкіндік береді [3, б. 45-48].

Діни салада Қазақстан «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңын қабылдау арқылы конфессиялар арасындағы қатынастарды реттеудің заңды негізін жасады. Бұл заң барлық діни бірлестіктердің тең құқықтарын кепілдейді және олардың қызметін заң шеңберінде жүргізуді талап етеді. Сонымен қатар, мемлекет діни саладағы білімді көбейту, экстремизм мен радикализмге қарсы күрес бойынша шараларды жүзеге асыруда [5]. Қазақстандағы діни сенім бостандығы принципі іс жүзінде жүзеге асырылуда: мешіттер, шіркеулер, синагогалар мен басқа да діни ғимараттар бейбіт тіршілік етеді.

Білім беру жүйесі келісімді қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Мектеп бағдарламаларына «Әлемдік тарих», «Әлеуметтану», «Дінтану» сияқты пәндер енгізілген, олар арқылы оқушылар әртүрлі мәдениеттер мен діндердің ерекшеліктерімен танысады. Бұл жас ұрпақта төзімділік пен сыни тұрғыдан ойлау қабілетін дамытуға ықпал етеді. Пәнаралық байланыстарды қолдану – мысалы, тарих пен әлеуметтануды біріктіру – материалды тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Халықаралық деңгейде Қазақстан бейбіт көшірмелер мен диалогтардың белсенді қатысушысы болып табылады. Астанада өткізілген дінаралық және өркениетаралық съездер осы бағыттағы белсенділіктің айқын үлгісі болды. Мұндай форумдар тек пікір алмасуға ғана емес, сонымен қатар практикалық ұсыныстарды әзірлеуге және бірлескен декларацияларды қабылдауға арналған.

Дегенмен, бұл үрдістерде қиындықтар да бар. Оларға жаһанданудың әсерінен туындайтын ұлттық сәйкестікті жоғалту қаупі, ақпараттық кеңістіктегі қарама-қайшылықтар, сондай-ақ әлеуметті-экономикалық теңсіздік мәселелері жатады. Осындай қиындықтарды жеңу үшін келісім саясаты тұрақты және бейімделушілік болуы керек. Ғалымдар этномәдени ерекшеліктерді сақтай отырып, ортақ азаматтық сенімді қалыптастырудың маңыздылығын атап өтеді [2, б. 112].

Тәжірибелік зерттеулер көрсеткендей, тиімді модельдерде мемлекеттік басшылық, азаматтық қоғамның белсенділігі және халықаралық ынтымақтастық үйлесімді түрде біріктіріледі. Мысалы, ҚХА және діни бірлестіктердің бірлескен жобалары – фестивальдар, дөңгелек үстелдер, қайырымдылық акциялары – тәжірибелік нәтижелерге әкеледі, өйткені олар тікелей адамдардың өзара әрекеттесуін қамтиды.

Қорытынды. Осылайша, ұлтаралық және дінаралық келісім – бұл күрделі және үздіксіз қамтылуды талап ететін көп қырлы құбылыс. Қазақстанның тәжірибесі көрсеткендей, мұндай келісімді қалыптастыру жолдарына келесілерді кіріктіру қажет: мемлекеттік саясаттың жүйелі әрекеттері (ҚХА сияқты институттар арқылы), ашық диалогқа негізделген заңнамалық база, білім беру жүйесі арқылы төзімділік пен өзара түсіністі тәрбиелеу, сондай-ақ халықаралық ынтымақтастық. Бұл жолдардың әрқайсысы бір-бірін толықтырады және тек кешенді тәсіл ғана тұрақты нәтижеге әкелуі мүмкін. Жаһандық қауіп-қатерлердің өсуі жағдайында ұлтаралық және дінаралық келісім тек жекелеген мемлекеттердің ішкі тұрақтылығының емес, сонымен қатар бүкіл әлемдік қауымдастықтың бейбіт өмір сүруінің кепілі болып табылады. Болашақта бұл мәселе бойынша зерттеулерді цифрлық технологиялардың келісімді қалыптастыруға әсерін, сондай-ақ жаһандану жағдайындағы ұлттық мәдениеттердің өзара әрекеттесу динамикасын зерттеу бағытында тереңдету қажет.

Әдебиеттер тізімі

1. Смирнов А.Н. Көпұлтты мемлекеттердегі этносаяси процестер: теория мен практика. – М.: Ғылым, 2018. – 320 б.
2. Brown K., & Garcia R. Interfaith Dialogue and Social Cohesion in Multicultural Societies // Journal of International Relations. – 2020. – Vol. 15, No. 3. – P. 101-120.
3. Қазақстан халқы Ассамблеясы: тарихы, құрылымы, қызметі. – Астана: ҚХА Баспа үйі, 2021. – 156 б.
4. Қазақстан Республикасының «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңы (2011 жылғы 11 қазан, № 483-IV).
5. Тәжік М.Б. Дінаралық диалог: әлемдік тәжірибе және Қазақстан моделі // ҚазҰУ Хабаршысы. Халықаралық қатынастар сериясы. – 2019. – №2. – Б. 75-85.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html