Аннотация. Бұл мақалада тұрғын ғимараттардың құрылыс процесінің негізгі аспектілері қарастырылған. Зерттеудің мақсаты – қазіргі заманғы тұрғын үй құрылысындағы нормативтік талаптарды, қолданылатын технологияларды және жобалық шешімдерді талдау. Мақалада Қазақстан Республикасының құрылыс саласындағы нормативтік-құқықтық базасына шолу жасалып, тұрғын ғимараттардың жіктелуі және оларды жобалау кезіндегі негізгі талаптар сипатталған. Сонымен қатар, монолитті, панельді және кірпіш технологиялардың артықшылықтары мен кемшіліктері сараланған. Қорытынды бөлімде энергия тиімділігі, экологиялық тұрақтылық және «ақылды үй» жүйелері сияқты заманауи тенденциялардың маңыздылығы атап өтілген.

Аннотация. В данной статье рассматриваются основные аспекты строительства жилых зданий. Цель исследования – анализ нормативных требований, применяемых технологий и проектных решений в современном жилищном строительстве. Представлен обзор нормативно-правовой базы Республики Казахстан в сфере строительства, описана классификация жилых зданий и основные требования к их проектированию. Проанализированы преимущества и недостатки монолитной, панельной и кирпичной технологий. В заключении подчеркивается важность современных тенденций, таких как энергоэффективность, экологическая устойчивость и системы «умный дом».

Abstract. This article examines the main aspects of residential building construction. The purpose of the study is to analyze regulatory requirements, applied technologies, and design solutions in modern housing construction. The article provides an overview of the regulatory framework in the construction sector of the Republic of Kazakhstan, describes the classification of residential buildings, and outlines the key design requirements. The advantages and disadvantages of monolithic, panel, and brick technologies are analyzed. The conclusion highlights the importance of current trends such as energy efficiency, environmental sustainability and smart home systems.

Кіріспе

Тұрғын ғимараттардың құрылысы – қазіргі заманғы сәулет және құрылыс саласының негізгі бағыттарының бірі. Урбанизация үдерісінің қарқынды дамуы, халық санының артуы және өмір сүру сапасына қойылатын талаптардың жоғарылауы тұрғын үй құрылысына жаңа міндеттер жүктейді [1, б. 5]. Осыған байланысты тұрғын ғимараттарды жобалау мен салу барысында нормативтік талаптарды, заманауи технологияларды және экологиялық аспектілерді ескеру маңызды. Ғаламдық және жергілікті деңгейдегі тұрақты даму қағидаттары тұрғын үй құрылысының стратегиялық бағдарын айқындайды [2, б. 112].

Негізгі бөлім

Қазақстан Республикасында тұрғын ғимараттарды жобалау және салу келесі негізгі нормативтік құжаттармен реттеледі: ҚР Құрылыс нормалары (ҚР ҚН), ҚР Құрылыс ережелері (ҚР СН), бұрынғы КСРО СНиП-тері, ережелер жинағы (СП), санитарлық-эпидемиологиялық талаптар және өрт қауіпсіздігі нормалары. Аталған құжаттар ғимараттардың қауіпсіздігін, беріктігін, санитарлық-гигиеналық жағдайын және тұрғындардың өмір сүруіне қолайлы ортаны қамтамасыз етуге бағытталған.

Тұрғын ғимараттар қабаттылығы бойынша: аз қабатты (1–3 қабат), орта қабатты (4–9 қабат), көп қабатты (10 қабаттан жоғары) болып жіктеледі. Құрылыс материалы бойынша: кірпіш, панельді, монолитті, ағаш және құрама (аралас) түрлерге бөлінеді. Жоспарлау құрылымы бойынша секциялық, дәліздік және галереялық ғимараттар ажыратылады [3, б. 45].

Жобалау кезінде функционалдық тиімділік (пәтерлердің ыңғайлы жоспарлануы), инсоляция (тұрғын бөлмелердің күн сәулесімен қамтамасыз етілуі), желдету және микроклимат, дыбыс оқшаулау, энергия тиімділігі (жылу жоғалтуды азайту), мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған қолжетімділік және өрт қауіпсіздігі талаптары ескеріледі [4, б. 78]. Қазіргі тұрғын үй құрылысында монолитті құрылыс (жоғары беріктік, еркін жоспарлау), панельді құрылыс (индустриалды әдіс, құрылыс мерзімін қысқарту) және кірпіш құрылыс (дәстүрлі, сенімді, жылу оқшаулауы жоғары) технологиялары кеңінен қолданылады.

Сондай-ақ, заманауи құрылыста жиі қолданылатын тағы бір технология – құрама темірбетон конструкциялары. Бұл әдіс зауыттық жағдайда дайындалған элементтерді құрылыс алаңында жинауды көздейді. Құрама конструкциялардың артықшылығы – өндірістің жоғары сапасы, құрылыс жылдамдығы және жыл мезгіліне тәуелсіз жүргізу мүмкіндігі. Алайда, монолитті құрылыспен салыстырғанда, құрама ғимараттардың сейсмикалық төзімділігі төмендеу және элементтер арасындағы тігістердің герметизациясына қойылатын талаптар жоғары болады [5, б. 67].

Қазақстанның климаттық жағдайына байланысты тұрғын ғимараттардың жылу оқшаулау жүйелеріне ерекше көңіл бөлінеді. Қасбеттерді сырттай оқшаулау (сылақты немесе желдетілетін фасад жүйелері) ең тиімді әдіс болып саналады. Сонымен қатар, төбелер мен жертөле қабаттарын оқшаулау, үш қабатты әйнектерді қолдану және жылу көпірлерін жою энергия шығынын 30-40%-ға төмендетуге мүмкіндік береді [6, б. 123]. Энергия тиімділігі жоғары ғимараттарды сертификаттаудың LEED және BREEAM халықаралық жүйелері Қазақстанда да танымал бола бастады.

Тұрғын ғимараттар құрылысында сандық технологиялардың рөлі артып келеді. Building Information Modeling (BIM) – ғимараттың цифрлық моделін құру технологиясы – жобалық қателерді 80%-ға дейін азайтып, ресурстарды үнемдеуге және жобаның барлық қатысушыларының үйлесімді жұмысын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Қазақстанда 2025 жылға қарай мемлекеттік сатып алулар арқылы қаржыландырылатын ірі құрылыс жобаларында BIM-технологияларды міндетті түрде қолдану жоспарлануда [7, б. 89].

Қазіргі қала құрылысында аралас функционалды тұрғын кешендерді салу үрдісі кең етек алуда. Бұл кешендер тұрғын үйлермен қатар, сауда орталықтарын, спорт клубтарын, балабақшаларды, мектептерді және жасыл аймақтарды біріктіреді. Мұндай көпфункционалды кешендердің басты артықшылығы – «қала ішіндегі қала» қағидаты бойынша тұрғындардың күнделікті қажеттіліктерін жаяу қашықтықта қанағаттандыруға мүмкіндік беруі. Сонымен қатар, бұл көлік жүктемесін азайтып, экологиялық жағдайды жақсартады және тұрғындардың уақыт үнемдеуіне ықпал етеді [8, б. 145].

Қазіргі заманғы тенденциялар қатарына «ақылды үй» жүйелерін енгізу, энергия тиімді және экологиялық тұрақты ғимараттар салу, минимализм мен функционализм, қоғамдық және рекреациялық кеңістіктерді дамыту, сондай-ақ урбанистикалық орта сапасын арттыру жатады [9, б. 201]. Қазақстанның континенталды климаты (температураның үлкен ауытқуы) жоғары жылу оқшаулауды, жел жүктемесіне төзімділікті және сейсмикалық аймақтарда (Алматы және оңтүстік өңірлер) құрылыс талаптарын күшейтуді талап етеді. Заманауи энергия үнемдейтін материалдар (жылу оқшаулағыш панельдер, көпқабатты әйнектер) және «жасыл» технологиялар халықаралық тәжірибеде кеңінен қолданылуда [10, б. 56]. Тұрғын үй құрылысындағы инновациялар ғимараттардың пайдалану мерзімін ұзартуға және күрделі жөндеу аралығын арттыруға мүмкіндік береді [11, б. 134].

Қорытынды

Тұрғын ғимараттардың құрылысы – сәулет, инженерия, экология және әлеуметтік аспектілердің өзара байланысын талап ететін кешенді және жауапты процесс. Заманауи нормативтік талаптарға сәйкес жобаланған және озық технологияларды қолдана отырып салынған тұрғын үйлер халықтың өмір сүру сапасын арттырып қана қоймай, қалалардың тұрақты дамуына ықпал етеді [12, б. 89]. Болашақта тұрғын үй құрылысында цифрлық модельдеу (BIM-технологиялар), роботтандырылған құрылыс процестері және толықтай қайта өңделетін экологиялық таза материалдарға көшу үрдісі күшейеді деп күтілуде.

Әдебиеттер тізімі

1. Ержанова А. Қазақстандағы тұрғын үй құрылысының нормативтік базасы / Алматы: Құрылыс баспасы, 2021. – 210 б.
2. Smith J. Urban Housing and Sustainability / London: Architectural Press, 2020. – 198 p.
3. Ибраев М. Сәулет және құрылыс конструкциялары / Астана: Фолиант, 2019. – 340 б.
4. Петров В.С. Современные технологии в жилищном строительстве / Москва: Стройиздат, 2021. – 256 с.
5. Brown T., Lee K. Energy Efficient Building Design / New York: Springer, 2020. – 312 p.
6. Wilson R. Green Building Materials and Methods / Chicago: EcoPress, 2019. – 178 p.
7. Martinez C. Seismic Resilience of Residential Buildings / Tokyo: Architecture Press, 2021. – 145 p.
8. Johnson M. Mixed-Use Urban Developments / Berlin: UrbanPress, 2021. – 198 p.
9. Johnson M. Smart Home Technologies and Urban Living / Berlin: TechPress, 2020. – 230 p.
10. Қазақстан Республикасының Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі. BIM технологияларын енгізу жөніндегі әдістемелік ұсынымдар / Астана, 2022. – 67 б.
11. Williams S. Sustainable Construction in Extreme Climates / Toronto: GreenBuild, 2021. – 198 p.
12. Қазақстан Республикасының «Құрылыс қызметі туралы» Заңы / Астана, 2019. – 45 б.
13. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html