Аннотация (қазақ тілінде)

Бұл мақала «Тіл тағдыры – ел тағдыры» тақырыбы аясында тілдің, әсіресе мемлекеттік тілдің ұлттық бірлік пен сананың негізгі факторы ретіндегі маңыздылығын талдауға арналған. Мақаланың мақсаты – қазақ тілінің қоғамдағы рөлін, латын графикасына көшу мәселесін, тіл саясатын іске асырудың мәселелерін және тілді қорғаудың азаматтық парыз екенін зерделеу. Жұмыс салыстырмалы талдау, сараптамалық бағалау және ғылыми әдебиеттерді қорытындылау әдістерін қолданады [1, 2, 3]. Зерттеу нәтижелері тілдің тек қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар ұлттық сәйкестік пен мәдени тұтастықтың тірегі екенін көрсетеді. Тіл саясатының тиімділігі оның барлық салаларда, әсіресе білім беру және ақпараттық кеңістікте бұқаралық сипатқа ие болуын талап етеді. Мақала мемлекеттік тілді дамыту мен қорғаудың болашақ перспективаларына тоқталады.

Аннотация (на русском языке)

Данная статья посвящена анализу важности языка, особенно государственного, как ключевого фактора национального единства и идентичности в рамках темы «Судьба языка – судьба народа». Цель статьи – исследовать роль казахского языка в обществе, проблему перехода на латинскую графику, вопросы реализации языковой политики и гражданский долг по защите языка. В работе используются методы сравнительного анализа, экспертной оценки и обобщения научной литературы [1, 2, 3]. Результаты исследования показывают, что язык является не только средством коммуникации, но и опорой национальной идентичности и культурной целостности. Эффективность языковой политики требует её всеобъемлющего характера во всех сферах, особенно в образовании и информационном пространстве. Статья затрагивает будущие перспективы развития и защиты государственного языка.

Abstract (in English)

This article analyzes the importance of language, particularly the state language, as a key factor of national unity and identity within the framework of the topic "The Fate of Language is the Fate of the People". The aim of the article is to examine the role of the Kazakh language in society, the issue of transition to the Latin script, the problems of implementing language policy, and the civic duty to protect the language. The work employs methods of comparative analysis, expert evaluation, and synthesis of scientific literature [1, 2, 3]. The research results indicate that language is not only a means of communication but also a pillar of national identity and cultural integrity. The effectiveness of language policy requires its comprehensive nature in all spheres, especially in education and the information space. The article discusses future prospects for the development and protection of the state language.

Кіріспе

Тіл – халықтың рухани қазынасы, оның тарихи жад пен мәдени кодын сақтайтын феномен. «Тіл тағдыры – ел тағдыры» деген мәтел терең философиялық мағынаға ие: тілдің жағдайы, даму деңгейі және қоғамдағы беделі тікелей ұлттың болашағына әсер етеді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ тілі мемлекеттік мәртебеге ие болды, бұл оның дамуы үшін жаңа мүмкіндіктер ашты. Алайда, формальды заңдық мәртебені нақты әлеуметтік-мәдени практикаға айналдыру күрделі және көп аспектілі мәселе болып қала береді. Тіл саясатының табыстылығы оның тек заңнамалық деңгейде ғана емес, сонымен қатар адамдардың күнделікті өмірінде, білім беру жүйесінде, медиа-кеңістікте және мемлекеттік басқаруда толыққанды іске асырылуына байланысты. Осы контексте тілдің ұлттық бірлікті нығайтудағы, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі рөлін талдау өзекті болып табылады.

Негізгі бөлім

Тіл тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол халықтың дүниетанымын, дәстүрін және рухани құндылықтарын тасымалдайтын тарихи-мәдени код ретінде қарастырылуы тиіс. Қазіргі жаһандану шарттарында ұлттық тілдерді сақтау мен дамыту мәселесі әсіресе маңыздылық алады, себебі тілдік біртектіліктің бұзылуы мәдени әртүрліліктің жойылуына алып келуі мүмкін [1, б. 15]. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қызметі бірқатар мәселелерді тудыруда: онын қолданылу аясының шектеулілігі, әсіресе техникалық, ғылыми және ресми-іскери салаларда; екінші тілдің (орыс тілінің) іргелі позициялары; және тілді меңгерудің сапасы.

Бұқаралық ақпарат құралдары (БАҚ) мемлекеттік тілді насихаттауда шешуші рөл атқара алады. Олар тек талап қоюшылықтан тыс, тілді қолданудың заманауи, тартымды үлгілерін көрсету, интерактивті жобаларды құру және білім беру контентін кеңейту арқылы белсенді қолғабыс жасауы керек. Ақпараттық кеңістікті дамыту, оны ұлттық мазмұнмен байыту мемлекеттік тілдің беделін көтерудің тиімді жолдарының бірі болып табылады [2, б. 78].

Латын графикасына көшу тарихи және стратегиялық маңызы бар күрделі процессті көрсетеді. Бұл қадам тек графиканы ауыстыру емес, тілді жаңғырту, оны заманауи ақпараттық өріске бейімдеу, сондай-ақ түркі әлемімен және жаһандық қоғамдастықпен байланысты нығайту мүмкіндігін береді. Дегенмен, филолог-ғалымдар атап өткендей, бұл процесс тек әріптерді ауыстырумен шектелмеуі керек. Философия ғылымдарының докторы Ә. Жүнісбек тіл реформасының дыбыс жүйесін, әліпби мен емлені кешенді қамтуы қажет екенін атап көрсетті [3]. Бұл тілдің төл дыбыстарын сақтай отырып, оны жаңа жазу жүйесіне үйлестіруді талап етеді.

Тіл саясатын іске асырудағы негізгі мәселелердің бірі – оның барлық мемлекеттік органдар мен қоғамдық салаларда үйлесімді және жүйелі жүргізілуінің қажеттілігі. Тәжірибеде құжат айналымы, ресми іс-әрекеттер көбінесе басқа тілде жүргізілетінін байқауға болады, бұл мемлекеттік тілдің нақты статусы мен заңи статусы арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Мәселені шешу үшін тілдік сауаттылықты арттыру, арнайы курс пен сынақтарды енгізу, сондай-ақ тілді қолдануды мониторингілеу жүйесін құру қажет.

Білім беру жүйесі мемлекеттік тілдің болашағын анықтайтын негізгі институт болып табылады. Жоғары оқу орындарынан тілді білмейтін түлектерді шығару ұлттық білім беру саясатына қайшы келеді. Сондықтан мектептен бастап барлық деңгейде сапалы тілдік даярлықты қамтамасыз ету, оқулықтар мен әдістемелік материалдарды жасау, сондай-ақ оқытушылардың біліктілігін арттыру маңызды. Президент Н.Назарбаевтың айтуынша, мемлекеттік органдарда немесе сот жүйесінде жұмыс істеу үшін мемлекеттік тілді білу міндетті болуы керек.

Тілді қорғау – бұл тек мемлекеттің міндеті ғана емес, әрбір азаматтың парызы. Тілге деген құрмет пен қадір ұлттық сананың бөлігі болып табылады. Ана тілін меңгеру, дамыту және қолдану арқылы ұрпақтар арасында бағалы мәдени-тарихи тәжірибені тасымалдауға болады. «Тіл тағдыры – ел тағдыры» деген тұжырымдылық осы сананың орнығуына және жастардың белсенді позициясына негізделеді. Жастар ұлттық мәдениеттің тасымалдаушысы ретінде тілді дамытуға белсене араласуы, оны цифрлық ортаға бейімдеуі және жаңа заман талабына сай қолдануы тиіс.

Тіл саясатын іске асырудағы тағы бір өзекті бағыт – терминологиялық жұмыстың жүйелі дамуы. Ғылым, техника, экономика, заң салаларындағы жаңаша ұғымдарды қазақ тілінде дәл жеткізе алатын терминдерді қалыптастыру мен бекіту қажеттілігі туындайды. Бұл процессте терминжасамның тұтас теориялық негізі мен тәжірибелік базасын дамыту, сондай-ақ халықаралық терминологиялық қормен үйлесімділікті сақтау маңызды [4, б. 112]. Терминологиялық жұмыстың нәтижесі мемлекеттік тілдің функционалдық көлемін кеңейтіп, оны заманауи білім беру мен ғылыми зерттеулердің толыққанды құралына айналдырады. Сондай-ақ, бұл бағыт жас ұрпақтың ана тілінде кәсіби білім алуына, отандық ғылымның дамуына және шетелдік тәжірибені тиімді меңгеруіне тікелей ықпал етеді.

Қорытынды

«Тіл тағдыры – ел тағдыры» деген идея қазақстандық қоғамның рухани-мәдени дамуының негізгі бағыттарының бірін көрсетеді. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде нақты күш-қуатқа ие болуы оны барлық қоғамдық салаларда, әсіресе білім беру, ғылым, БАҚ және мемлекеттік басқаруда тиімді қолдануды талап етеді. Латын графикасына көшу процесі тілді жаңғырту мен жаһандануға бейімдеудің маңызды қадамы болып саналады, бірақ ол тілдің ішкі құрылымы мен төл сипатын сақтау негізінде жүзеге асырылуы тиіс. Тіл саясатының жетістігі оның барлық азаматтарды қамтитын бұқаралық сипатына, сондай-ақ мемлекет пен азаматтық қоғамның бірлескен күш-жігеріне байланысты. Әрбір азаматтың өз ана тілін білуі, құрметтеуі және дамытуға үлес қосуы – бұл ұлттық сананы нығайтудың, Қазақстанның тәуелсіздігі мен мәдени ерекшелігін сақтаудың сенімді кепілі. Тілді сақтау және биікке көтеру арқылы ғана елдің жарқын болашағын қамтамасыз етуге болады.

Әдебиеттер тізімі

1. Смағұлов Е.С. Тіл және ұлттық сана. – Алматы: Қазақ университеті, 2019. – 180 б.
2. Қалиев С.Қ. Қазақ тілінің мемлекеттік статусы: теория және практика. // Тілтаным. – 2020. – № 4. – Б. 72–85.
3. Жүнісбек Ә. Латын негізіндегі қазақ әліпбиі: мәселелер мен перспективалар. – Астана: Фолиант, 2021. – 95 б.
4. Fishman J.A. Language and Nationalism: Two Integrative Essays. – Rowley, MA: Newbury House Publishers, 1972. – 240 p.
5. Spolsky B. Language Policy. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004. – 262 p.
6. UNESCO. Atlas of the World's Languages in Danger [Electronic resource]. – URL: http://www.unesco.org/languages-atlas/ (Accessed: 01.10.2023).
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html