Аннотация (қазақ тілінде): Бұл мақала жалпы білім беретін мектептерде оқушылардың сын тұрғысынан ойлау қабілетін дамытудың заманауи педагогикалық әдістерін зерттеуге арналған. Зерттеудің мақсаты – Lesson Study (сабақты зерттеу) модельдері мен белсенді оқыту стратегияларының («Кластер», «Венн диаграммасы», «Бес жол өлең», т.б.) сын тұрғысынан ойлау дағдыларына тиімді әсерін анықтау және практикалық тәжірибені жүйелеу. Жұмыста педагогикалық тәжірибені жалпылау, бақылау, нәтижелерді салыстыру және талдау әдістері қолданылды. Lesson Study циклі аясында өткізілген тізбектелген сабақтардың нәтижелері зерттелді. Нәтижелер сын тұрғысынан ойлауды дамытудағы жүйелі тәсілдің (мысалы, «Ой шақыру», «Жигсо» әдістері) тиімділігін, сонымен бірге оқушылардың белсенділігі мен білім сапасының артуын көрсетті. Қорытындыда сын тұрғысынан ойлауды дамытудың оқушының жан-жақты дамуы мен академиялық жетістіктеріне интегралдық әсер ететіндігі көрсетілген.

Аннотация (на русском языке): Данная статья посвящена исследованию современных педагогических методов развития критического мышления учащихся в общеобразовательных школах. Цель исследования – определить эффективное влияние моделей Lesson Study (исследование урока) и стратегий активного обучения («Кластер», «Диаграмма Венна», «Синквейн» и др.) на навыки критического мышления и систематизировать практический опыт. В работе использованы методы обобщения педагогического опыта, наблюдения, сравнения и анализа результатов. Исследованы результаты серии последовательных уроков, проведенных в рамках цикла Lesson Study. Результаты показали эффективность системного подхода в развитии критического мышления (например, методов «Мозговой штурм», «Jigsaw»), а также рост активности учащихся и качества знаний. В заключении показано интегральное влияние развития критического мышления на всестороннее развитие и академические успехи ученика.

Кіріспе

Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында оқушының тек білімді меңгеруі ғана емес, оны сыншылдықпен талдай білуі, сенімді шешімдер қабылдай алуы және шығармашылықпен қолдана білуі талап етіледі. Сын тұрғысынан ойлау – бұл ақпаратты белсенді түрде талдау, бағалау және сұрақ қою арқылы шешім қабылдауға негізделген ойлау процесі. Оның дамуы оқушының танымдық тәуелсіздігінің, зияткерлік икемділігінің кепілі болып табылады. Тақырыптың өзектілігі Қазақстанның білім беру жүйесін жаңғырту бағдарламаларында 21 ғасыр дағдыларының, оның ішінде сын тұрғысынан ойлаудың, маңыздылығын атап көрсетумен тікелей байланысты. Зерттеудің теориялық маңыздылығы сын тұрғысынан ойлауды дамытудың педагогикалық әдістерін жүйелеу мен толықтыруда, ал практикалық маңыздылығы – мұғалімдерге оқу процесінде қолдануға болатын тиімді әдістемелік құралдарды ұсынуда жатыр [1, б. 34].

Негізгі бөлім

Сын тұрғысынан ойлауды дамытудың тиімділігі оқытудың белсенді және интерактивті формаларын енгізуге, сонымен қатар педагогикалық іс-әрекетті жетілдірудің жүйелі тәсілдерін қолдануға байланысты. Осы тәсілдердің ішінде Lesson Study (Сабақты зерттеу) моделі ерекше орын алады. Бұл мұғалімдердің кәсіби дамуының ынтымақтастыққа негізделген әдісі, онда педагогтар бірлесіп сабақ жоспарын жасайды, оны практикада қолданады, нәтижелерін талдайды және қайта қарастырады [2, б. 12]. Тәжірибе Lesson Study циклінің оқушылардың оқу процесіне белсенді қатысуын арттыратынын, мұғалімге оқушының жеке даму ерекшеліктерін тереңірек түсінуге мүмкіндік беретінін көрсетеді.

Lesson Study циклі бойынша жүргізілген тәжірибелік жұмыс кезінде сын тұрғысынан ойлауды дамытуға бағытталған келесі әдіс-тәсілдер қолданылды:

1. «Ой қозғау» (Brainstorming): Бұл әдіс оқушылардың белгілі бір тақырып бойынша барлық ойларын еркін білдіруге мүмкіндік береді, бастапқыда оларды сынамай-тексермейді. Бұл шығармашылық пен интуицияны ынталандырады.
2. «Кластер» (Cluster): Негізгі ұғымды ортаға алып, онымен байланысты ідеяларды, фактілерді желі түрінде орналастыру. Бұл әдіс оқушыларға ақпаратты жүйелеуге, оның ішкі құрылымын көруге көмектеседі.
3. «Венн диаграммасы» (Venn Diagram): Екі немесе одан да көп ұғымның, объектінің ортақ және айырмашылықтарын анықтауға арналған кескінді әдіс. Оқушыларды салыстыруға, саралауға үйретеді.
4. «Бес жол өлең» (Сinquain): Өлең түріндегі қысқа шығарма, бұл әдіс оқушылардың тақырыпты шығармашылық тұрғыдан қорытындылауға, негізгі мағынаны шығаруға мүмкіндік береді.
5. «Жигсо» (Jigsaw) әдісі: Топтық жұмыстың бір түрі, онда әр оқушы тақырыптың бөлек бөлігін зерделейді, содан кейін бүкіл топқа түсіндіреді. Бұл жауапкершілік пен өзара тәуелділікті арттырады [3, p. 89].

Аталған әдістерді қолданудың тиімділігі олардың оқу материалына және оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес таңдалуына байланысты. Мысалы, ағылшын тілі сабақтарында «London» тақырыбын өткеру кезінде «Болжау» (Prediction) әдісі сабақтың басында қызығушылық тудыруға, ал «Жигсо» әдісі жаңа мәтінмен жұмыс істеу кезінде белсенділікті арттыруға мүмкіндік берді.

Зерттеу барысында Lesson Study циклі бойынша үш тізбектелген сабақ өткізілді, әр сабақта жоғарыда келтірілген әдістер мен стратегиялар қолданылды. Нәтижелерді бағалау үшін оқушылардың белсенділігі (қатысу деңгейі), ойлау операцияларын орындау дәлдігі (салыстыру, талдау, қорытынды жасау) және өзін-өзі бағалау қабілеті бақыланды. Алынған деректер салыстырмалы талдауға ұшырады. Тәжірибенің бастапқы (анықтау) және соңғы (бақылау) кезеңдерінде жүргізілген сауалнамалар мен бақылаулардың нәтижелері оқушылардың сын тұрғысынан ойлау деңгейінде айтарлықтай оң өзгерістер болғанын көрсетті. Атап айтқанда, жоғары деңгейдегі оқушылардың үлесі 20%-дан 33,3%-ға дейін өсті, ал төмен деңгейдегі оқушылардың үлесі 46,6%-дан 20%-ға дейін азайды.

Lesson Study әдісінің арқасында мұғалімдер тек оқушылардың білімін ғана емес, сонымен бірге олардың жеке психологиялық ерекшеліктерін де бақылап, талдай алды. Мысалы, бір оқушының (деңгей С) топта жұмыс істегенде өзіне деген сенімділігінің артуы, екіншісінің (деңгей А) бастапқыда лидерлік рөлге бейімсіздігі, бірақ кейін осы дағдыны дамытуы байқалды. Бұл сын тұрғысынан ойлауды дамыту тек академиялық емес, сонымен қатар әлеуметтік-психологиялық дамуға да ықпал ететінін көрсетеді.

Халықаралық зерттеулер сын тұрғысынан ойлауды дамытудың оқушылардың оқуға деген қызығушылығын арттыратынын, оларды оқу материалымен тереңірек айналысуға ынталандыратынын растайды [4, p. 156]. Осылайша, жоғарыда сипатталған әдістерді қолдану оқыту сапасын жалпылай арттыруға ықпал етеді.

Қорытынды

Жүргізілген жұмыстың нәтижелері негізінде сын тұрғысынан ойлауды дамытудың заманауи әдістерінің, атап айтқанда Lesson Study моделі мен белсенді оқыту стратегияларының (кластер, Венн диаграммасы, бес жол өлең, жигсо, т.б.) жоғары тиімділігі анықталды. Осы әдістерді жүйелі түрде қолдану оқушылардың танымдық белсенділігін арттырады, оларды талдауға, салыстыруға, қорытынды жасауға және өз ойларын негіздеуге үйретеді. Lesson Study циклінің күші оның ынтымақтастыққа негізделуінде және мұғалімдерге оқу процесі мен оқушылардың жеке дамуы туралы терең түсінік алуға мүмкіндік беруінде. Тиімділік тек оқушылардың сын тұрғысынан ойлау деңгейінің артуында ғана емес, сонымен бірге олардың өзін-өзі бағалау дағдыларының, өзара әрекеттесу қабілетінің және пәнге деген қызығушылығының дамығандығында көрінеді. Болашақта осы бағыттағы жұмысты жалғастыру, сондай-ақ цифрлық технологияларды сын тұрғысынан ойлауды дамыту стратегияларымен үйлестіру қажет. Педагогикалық практикада аталған әдістерді кеңінен қолдану оқушылардың білім мен дағдыларды тереңірек меңгеруіне және 21 ғасырдың талаптарына сай болашақ азамат ретінде қалыптасуына септігін тигізеді.

Әдебиеттер тізімі

1. Халперн Д. Психология критического мышления. – СПб.: Питер, 2000. – 512 б.
2. Заир-Бек С.И., Муштавинская И.В. Развитие критического мышления на уроке: пособие для учителей общеобразовательных учреждений. – М.: Просвещение, 2011. – 223 б.
3. Facione, P. A. Critical Thinking: What It Is and Why It Counts. – Millbrae, CA: California Academic Press, 2015. – 30 p.
4. Abrami, P.C., Bernard, R.M., Borokhovski, E., Waddington, D.I., Wade, C.A., & Persson, T. Strategies for Teaching Students to Think Critically: A Meta-Analysis. Review of Educational Research, 2015, 85(2), 275–314.
5. ҚР Білім және ғылым министрлігі. «Білім беруді дамытудың 2020-2025 жылдарға арналған тұжырымдамасы». – Нұр-Сұлтан, 2019.
6. Lewis, C., Perry, R., & Murata, A. How Should Research Contribute to Instructional Improvement? The Case of Lesson Study. Educational Researcher, 2006, 35(3), 3–14.
7. Блум Б.С. (ред.) Таксономия образовательных целей: книга 1: Сфера познания. – М.: Педагогика, 1994.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html