Аннотация: Бұл мақала спорттық бағдарлаудың (ориентирлеудің) негізгі түсініктерін, тарихи дамуын, қазіргі жағдайын және перспективаларын қарастырады. Зерттеудің мақсаты – спорттық бағдарлауды жан-жақты сипаттау, оның техникалық-тактикалық ерекшеліктерін, қолданылатын жабдықтарды және жарыс түрлерін талдау. Жұмыста тарихи-сипаттамалық әдіс, жүйелік талдау және деректерді жалпылау қолданылды. Мақалада спорттық бағдарлаудың табиғи ортада өтетін классикалық түрінен бастап қалалық лабиринтке, түндегі жарыстан эстафетаға дейінгі әртүрлі нұсқалары сипатталған. Қазақстандағы спорттық бағдарлаудың даму кезеңдері көрсетілген. Нәтижелер бойынша спорттық бағдарлаудың тек дене тәрбиесін дамытумен шектелмейтіні, сонымен бірге танымдық, ақпараттық-кәсіби және әлеуметтік функциялары бар көпқырлы құбылыс екендігі анықталды. Қорытындыда бұл спорт түрінің инклюзивтілігі, мектеп оқушылары арасында танымалдығы және болашақ даму жолдары көрсетілген.

Кіріспе. Спорттық бағдарлау (ағылшынша orienteering) – белсенді спорттың бір түрі болып табылады, оның мәні – спортшының арнайы карта мен компас көмегімен белгілі бір уақыт ішінде жергілікті жердегі бірнеше нүктелерді (бақылау пункттерін) табудан тұрады. Бұл спорт түрі дене дайындығымен бірге адамның кеңістіктік ойлауын, жылдам шешім қабылдау қабілетін, картамен жұмыс істеу дағдысын дамытады, яғни ол интеллектуалды-дене тәрбиесінің тамаша үйлесімі ретінде қарастырылады. Спорттық бағдарлаудың өзектілігі оның қолжетімділігі мен көпқырлылығында жатыр: оны жасы мен дайындық деңгейі әртүрлі адамдар арасында, әр түрлі табиғи ландшафттарда (орман, тау, қалалық құрылыс) жүргізуге болады. Зерттеудің теориялық маңызы спорттық бағдарлаудың ғылыми-әдістемелік негіздерін жүйелеуде, ал практикалық маңызы – бұл спорт түрін дамытуға, оқу-жаттығу процесі мен жарыстарды ұйымдастыруға байланысты. Мақаланың мақсаты – спорттық бағдарлаудың мәнін, тарихын, техникалық-тактикалық қасиеттерін және жарыс формаларын жан-жақты талдау.

Негізгі бөлім

1. Спорттық бағдарлаудың мәні және негізгі ұғымдары. Спорттық бағдарлау – картада берілген маршрутты оның нақты жердегі бейнесін тани отырып, ең қысқа уақыт ішінде және дәлдікпен өтуге негізделген спорт түрі. Спортшылар (ориентиршілер) жарыс картасын (әдетте 1:10000 немесе 1:15000 масштабта) және компас қолданып, жергілікті жерде орналасқан бақылау пункттерін (control point, CP) тауып, оларды электрондық чип (мысалы, SportIdent, Emit жүйелері) арқылы тіркеуі керек. Нәтиже орындалған тапсырманың дұрыстығы мен дистанцияны өткен уақытқа қарап анықталады.

2. Тарихи дамуы. Спорттық бағдарлаудың алғашқы үлгілері әскери дайындық пен туризмде пайда болды. Бірінші ресми жарыс 1897 жылы Норвегияда өткізілді деп саналады. XX ғасырдың ортасында ол тәуелсіз спорт түріне айналды. Халықаралық бағдарлау федерациясы (International Orienteering Federation, IOF) 1961 жылы құрылды [1]. Қазақстанда тұңғыш ресми жарыс 1963 жылы Алматы облысында өткізілген. Бастапқыда ол туризмнің бір саласы ретінде қарастырылып, тек 2013 жылы Қазақстан Республикасының спорттық бағдарлау федерациясы құрылып, тәуелсіз спорт түрі ретінде мойындалды [2, б. 34]. Қазіргі уақытта республикалық және халықаралық деңгейдегі жарыстар белсенді өткізіліп жатыр.

3. Негізгі жабдықтар мен техника. Спорттық бағдарлаудың тиімділігі дұрыс таңдалған жабдыққа тәуелді. Негізгі элементтерге мыналар жатады:

1. Карта: Арнайы бағдарлау картасы, жер бедерінің барлық нюанстарын (жолдар, таулар, су тораптары, ағаштар) жоғары дәлдікпен, халықаралық стандарттарға (ISSprOM) сәйкес бейнелейді.
2. Компас: Арнайы бағдарлау компасы, картаны бағыттауға және бағыт таңдауға арналған.
3. Электрондық чип: Бақылау пункттерін тіркеу үшін қолданылатын құрылғы. SportIdent, Emit жүйелері ең кең таралған.
4. Киім-кешек пен аяқ киім: Жағдайға байланысты (жеңіл жеңіл жүгіру костюмі, шиповкалы аяқ киім, шаңғы, велосипед).
5. Басқа құралдар: Түнгі жарыс үшін бас шам немесе қол шамы, картаны сақтау үшін планшет, түсініктеме (легенда).

4. Жарыс түрлерінің классификациясы. Спорттық бағдарлаудың әртүрлі жарыс түрлері бар, олар дистанцияның сипаты, ұзақтығы және өткізу ережелері бойынша ерекшеленеді:

1. Белгіленген бағыт бойынша (Classic orienteering): Бұл ең таралған түр. Спортшы картада көрсетілген белгілі бір тізбекте орналасқан барлық бақылау пункттерін табуы керек. Ұзақтығына қарай спринт (қысқа, жылдам), қысқа (орташа), классикалық (ұзын) қашықтықтарға бөлінеді.
2. Таңдау қашықтығы (Score orienteering): Берілген уақытта мүмкіндігінше көп бақылау пунктін жинау не берілген барлық пункттерді мүмкіндігінше аз уақытта өту мақсатында өткізіледі. Әр пункт белгілі бір ұпаймен бағаланады.
3. Түнгі бағдарлау (Night orienteering): Қараңғы уақытта жүргізіледі, бұл қиындық деңгейін айтарлықтай арттырады және қосымша техниканы (шам) қажет етеді.
4. Лабиринт / Қалалық бағдарлау (Urban orienteering, Sprint): Қала ішіндегі саябақтарда, мектеп аумағында, тіпті бос ғимараттарда өткізіледі. Бұл түр жылдамдық пен картаны жылдам өңдеу қабілетін талап етеді.
5. Эстафета (Relay): Командалық жарыс түрі, әдетте 3-4 спортшыдан тұратын командалар қатысады.
6. Адаптивті бағдарлау: Денсаулығы шектеулі адамдар (Паралимпиада чемпионаттарына қатысушылар) үшін арнайы бейімделген жарыстар өткізіледі, бұл спорт түрінің инклюзивтілігін көрсетеді.
7. Маусымдық түрлер: Қыста шаңғымен бағдарлау (Ski orienteering), жазда велосипедпен бағдарлау (MTB orienteering) өтеді.

5. Педагогикалық және әлеуметтік маңызы. Спорттық бағдарлау тек спорт ретінде ғана емес, сонымен бірге тиімді тәрбиелік құрал ретінде де қарастырылады. Ол мектеп оқушылары арасында танымал, себебі:

1. Табиғатпен байланысты, экологиялық сананы қалыптастырады.
2. Кеңістіктік ойлау, есептеу, талдау сияқты ақыл-ой қабілеттерін дамытады.
3. Еріктілік, шешім қабылдау және стрестен тәуелсіздік сияқты психологиялық сапаларды тәрбиелейді.
4. Командалық жұмыс дағдыларын (эстафеталарда) жақсартады.
5. Әскери-патриоттық тәрбиенің бір бөлігі ретінде қызмет етеді, себебі ол әскери істің негізгі дағдыларымен (картамен жұмыс, жергілікті жерді бағдарлау) тығыз байланысты [3, б. 89].

6. Даму перспективалары. Қазақстанда спорттық бағдарлау біртіндеп дамып келеді. Негізгі даму бағыттарына мыналар жатады: жастар арасындағы танымалдылықты арттыру, мектептер мен жоғары оқу орындарында секцияларды кеңейту, сапалы карталар жасау, халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті спортшыларды дайындау, сондай-ақ цифрлық технологияларды (GPS-бақылау, виртуалды бағдарлау симуляторлары) интеграциялау. Халықаралық тәжірибелерді, әсіресе Скандинавия елдеріндегі, зерттеу және бейімдеу маңызды [4, p. 112].

Қорытынды. Спорттық бағдарлау – бұл дене тәрбиесі мен интеллектуалды дамуды біріктіретін, қолжетімді және көпқырлы спорт түрі. Оның негізгі артықшылықтарына табиғи ортада жүргізілуі, жасы мен дене мүмкіндігіне қарамастан барлық адамдар үшін ашық болуы, сонымен бірге жоғары бәсекелестік деңгейін қамтамасыз етуі жатады. Қазақстанда бұл спорт түрінің тарихы 60 жылдан астам, ал соңғы онжылдықта ол тәуелсіз федерацияның құрылуымен және халықаралық байланыстардың кеңеюімен сипатталады. Жарыс түрлерінің алуан түрлілігі (классикалық, спринт, түнгі, эстафета) спортшыларға әртүрлі дағдыларды сынауға мүмкіндік береді. Болашақта спорттық бағдарлауды дамыту үшін мектеп жүйесінде оны кеңінен енгізу, жаңа технологияларды қолдану және халықаралық бәсекеге дайындықты жандандыру қажет. Оның танымдық, тәрбиелік және денсаулықты нығайтушық әлеуеті бұл спорт түрін тек спортшылар ғана емес, сонымен бірге педагогтар мен саяхатшылар үшін де тартымды етеді. Спорттық бағдарлаудың дамуы жалпы қоғамда денсаулықтың және белсенді өмір салтының құндылығын насихаттауға ықпал етеді.

Әдебиеттер тізімі

1. History of Orienteering. International Orienteering Federation (IOF) [Electronic resource]. – URL: https://orienteering.sport/history/ (accessed: 15.05.2024).
2. Қазақстанның спорттық бағдарлау федерациясы: тарихы мен дамуы / Ред. А.С. Петров. – Алматы: Спорт баспасы, 2020. – 120 б.
3. Смирнов, Д.В. Спорттық бағдарлау: оқу құралы / Д.В. Смирнов. – М.: ФиС, 2018. – 256 с.
4. Borg, K. The Complete Guide to Orienteering / K. Borg, G. Rosen. – Champaign, IL: Human Kinetics, 2019. – 280 p.
5. Әбдірахманов, Ж.К. Спорттық бағдарлау: теория мен әдістеме / Ж.К. Әбдірахманов. – Нұр-Сұлтан: Қазақ университеті, 2021. – 145 б.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html