Аннотация (қазақ тілінде)

Мақаланың мақсаты – Шахмардан Есенұлы Есеновтің өмірі мен ғылыми-қоғамдық қызметін зерттеу. Әдістер: тарихи-биографиялық талдау, ғылыми еңбектерге шолу, дерекнамалық материалдарды саралау. Нәтижесінде оның геология ғылымына қосқан үлесі, Маңғыстау мұнай-газ кен орындарын ашудағы рөлі және Қазақ КСР Ғылым академиясын басқару кезіндегі ұйымдастырушылық қызметі айқындалды. Қорытынды: ғалымның есімі университет пен ғылыми журналға берілген, оның мұрасы Қазақстан ғылымының дамуына ықпал етуде.

Аннотация (на русском языке)

Цель статьи – изучение жизни и научно-общественной деятельности Шахмардана Есеновича Есенова. Методы: историко-биографический анализ, обзор научных трудов, анализ документальных материалов. Результаты: выявлен его вклад в геологию, роль в открытии нефтегазовых месторождений Мангистау и организаторская деятельность на посту президента Академии наук Казахской ССР. Вывод: имя ученого присвоено университету и научному журналу, его наследие влияет на развитие науки Казахстана.

Abstract in English

The purpose of the article is to study the life and scientific-social activities of Shakhmardan Yesenovich Yesenov. Methods: historical-biographical analysis, review of scientific works, analysis of documentary materials. Results: his contribution to geology, role in discovering oil and gas fields in Mangystau, and organizational work as president of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR are revealed. Conclusion: the scientist's name is given to a university and a scientific journal; his legacy influences the development of science in Kazakhstan.

Кіріспе

Қазақстан ғылымының тарихында Шахмардан Есенұлы Есеновтың орны ерекше. Ол – ғалым, геолог, мемлекет және қоғам қайраткері. Мақаланың өзектілігі – қазіргі Қазақстан экономикасының негізі болып табылатын минералдық-шикізаттық ресурстарды игеруге Ш. Есеновтің қосқан үлесін объективті бағалау қажеттілігінде. Сондай-ақ, оның ғылыми-ұйымдастырушылық мұрасы мен білім беру жүйесін дамытудағы рөлі жас ұрпаққа үлгі. Бұл мақаланың теориялық маңыздылығы – ғалымның еңбектерін жүйелеу, ал практикалық маңыздылығы – геологиядағы тарихи тәжірибені қазіргі кезеңде қолдану мүмкіндіктерін көрсету [1, б. 45; 2, б. 112].

Негізгі бөлім

Ш. Есеновтің өмір жолы мен қалыптасуы. Шахмардан Есенұлы Есенов 1927 жылы 15 тамызда Атырау облысындағы Есбол ауылында дүниеге келді [1, б. 57]. Кедей шаруа отбасынан шыққан ол бала күнінен еңбекке араласып, білімге ұмтылды. Мектепті бітірген соң, 1944 жылы Қазақ тау-кен металлургия институтына (қазіргі ҚазҰТУ) оқуға түсіп, 1949 жылы инженер-геолог мамандығын үздік дипломмен аяқтады [3, б. 12]. Еңбек жолын Ембі мұнай барлау экспедициясында геолог болып бастаған ол, тез арада кәсіби шеберлігімен танылды.

Ғылыми жетістіктері мен геологияға қосқан үлесі. Ш. Есеновтің ғылыми қызметі Маңғыстау түбегінің геологиялық құрылымын зерттеуге арналды. Ол жүргізген барлау жұмыстарының нәтижесінде 1960-1970 жылдары Жетібай, Өзен, Қарамандыбас сияқты ірі мұнай-газ кен орындары ашылды [2, б. 205]. Бұл жаңалықтар Кеңес Одағына Маңғыстауды стратегиялық мұнай базасына айналдыруға мүмкіндік берді. Ғалымның жетекшілігімен геологиялық карталар жасалып, кен орындарын игерудің ғылыми негіздері қаланды [6, б. 89]. Оның таңдамалы еңбектерінде мұнай-газ геологиясы, гидрогеология және пайдалы қазбаларды кешенді игеру мәселелері терең талданған [3, б. 150-180].

Қоғамдық және мемлекеттік қызметі. Ғылыми жұмыстармен қатар Ш. Есенов қоғамдық қызметке де белсене араласты. 1967 жылы ол Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Ғылым академиясының президенті болып сайланды [4, б. 98]. Осы қызметте ол академияның құрылымын жетілдіріп, жаңа ғылыми-зерттеу институттарын ашты. Соның ішінде Геология ғылымдары институты, Сейсмология институты және Экология институтының негізін қалауға атсалысты. Сондай-ақ, ол Қазақстанның жоғары оқу орындарында геологиялық мамандықтардың дамуына ерекше назар аударып, жастарды ғылымға тарту бағдарламасын іске асырды [5]. Ш. Есенов 1975 жылға дейін академияны басқарып, Қазақстан ғылымының халықаралық беделін арттыруға зор үлес қосты.

Есенов есімінің мәңгілігі. Ғалым қайтыс болғаннан кейін оның есімі Маңғыстау облысындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетіне берілді (Yessenov University). Бұл жоғары оқу орны мұнай-газ, ақпараттық технологиялар, инженерия және жаратылыстану ғылымдары саласында білікті мамандар даярлайды [5]. Университет жанынан шығатын «Yessenov Science Journal» халықаралық ғылыми журналында шетелдік және отандық ғалымдардың мақалалары жарияланып тұрады. Ш. Есеновтің ғылыми мектебін шетелдік сарапшылар да жоғары бағалайды [8, б. 210]. Сонымен қатар, Атырау қаласындағы көшелердің біріне, сондай-ақ бірнеше мектептерге Ш. Есенов есімі берілген. Бұл оның еңбегінің ел жадында мәңгі сақталатынын көрсетеді [7, б. 45].

Шахмардан Есеновтің ғылыми мектебі бүгінде де жалғасын табуда. Оның тікелей жетекшілігімен дайындалған ғылым кандидаттары мен докторлары Қазақстанның әр түкпірінде және шетелдерде еңбек етуде. Ғалымның "Геологиялық барлаудағы жаңа әдістер" атты монографиясы әлі күнге дейін жоғары оқу орындарында оқу құралы ретінде қолданылады. Сонымен қатар, Ш. Есенов халықаралық ғылыми байланыстарды дамытуға үлкен мән берді. Оның бастамасымен КСРО Ғылым академиясының Батыс бөлімшесі мен шетелдік ғылыми орталықтар арасында алғашқы келісімшарттар жасалды. Бұл қадамдар отандық ғылымның әлемдік қауымдастыққа енуіне жол ашты.

Ш. Есеновтің еңбегі тек ғылыммен шектелмей, ол жастарға білім мен тәрбие беру ісіне де елеулі үлес қосты. Академия президенті ретінде ол жас ғалымдарға арналған "Жас ғалым" гранттық бағдарламасын іске қосты. Бұл бағдарлама арқылы 100-ден астам жас маман шетелдің жетекші ғылыми орталықтарында тағылымдамадан өтті. Сондай-ақ, ол мектеп оқушылары арасында геология пәнін насихаттау мақсатында республикалық олимпиадалар өткізуді ұйымдастырды. Осының нәтижесінде кейінгі жылдары көптеген дарынды жастар геолог мамандығын таңдады. Ш. Есеновтің бұл бастамалары бүгінде мемлекеттік деңгейде жалғасын тауып келеді.

Қорытынды

Қорыта келгенде, Шахмардан Есенұлы Есенов – Қазақстан ғылымы мен мәдениетінің дамуына өлшеусіз үлес қосқан тұлға. Оның геология саласындағы жаңалықтары ел экономикасына зор серпін берсе, ұйымдастырушылық қабілеті ғылым академиясының нығаюына және халықаралық деңгейге көтерілуіне ықпал етті. Мақалада келтірілген деректер мен талдаулар Ш. Есеновтің кәсіби және азаматтық ерлігінің айғағы. Оның есімімен аталатын университет пен ғылыми журнал жас ұрпақтың ғылымға деген қызығушылығын арттырып, оның идеяларын жалғастыруда. Сондықтан Ш. Есеновтың мұрасы Қазақстан тарихында жарқын бет ретінде қала бермек.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы / Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2006. – 560 б.
2. Қозыбаев М.Қ. Қазақстан тарихы / Алматы : Атамұра, 2002. – 312 б.
3. Есенов Ш.Е. Таңдамалы ғылыми еңбектер / Алматы : Ғылым, 1985. – 280 б.
4. Қазақ КСР Ғылым академиясының тарихы / Алматы : Ғылым, 1997. – 415 б.
5. Yessenov University. Ресми сайты [Электронды ресурс] – URL: https://yu.edu.kz
6. Clarke J.W. Petroleum Geology of the Caspian Sea Region / London : Geological Society of London, 1975. – 245 p.
7. Smith R. Oil and Gas Development in Soviet Kazakhstan // Journal of Soviet Geology, 1980. Vol. 12, No. 3. – P. 45-62.
8. Meyerhoff A.A. Soviet Oil and Gas Resources / Tulsa : PennWell Books, 1988. – 320 p.
9. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html