Аннотация (қазақ тілінде): Бұл мақаланың мақсаты Қазақстан Республикасының салық саясатының негіздерін, даму эволюциясы мен қазіргі кезеңдегі негізгі бағыттарын талдау болып табылады. Зерттеу тәуелсіздік алғаннан бері салық жүйесінің реформалануының үш негізгі кезеңін (1991-1995, 1995-2001, 2001 жылдан бастап) қарастырады. Мақалада салықтың экономикалық мәні, қызметтері, салық саясатының мақсаттары, сондай-ақ қазіргі Салық кодексі негізіндегі салықтардың құрылымы мен түрлері зерттеледі. Ғылыми әдіс ретінде тарихи-салыстырмалы талдау, Қазақстан Республикасының заңнамалық актілері мен статистикалық деректердің шолуы қолданылды. Зерттеу нәтижесі ретінде Қазақстанның салық саясатының эволюциясының логикасы, халықаралық тәжірибеге сәйкестендіру үрдісі және мемлекеттік бюджетті тұрақтандырудағы рөлі анықталды. Қорытындылар Қазақстанның салық жүйесінің тұрақты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған болып табылады [1], [2], [3].

Аннотация (на русском языке): Цель данной статьи – анализ основ налоговой политики Республики Казахстан, эволюции её развития и ключевых направлений на современном этапе. Исследование рассматривает три основных этапа реформирования налоговой системы с момента обретения независимости (1991-1995, 1995-2001, с 2001 года). В статье изучается экономическая сущность и функции налогов, цели налоговой политики, а также структура и виды налогов в рамках действующего Налогового кодекса. В качестве научного метода использован историко-сравнительный анализ, обзор законодательных актов РК и статистических данных. В результате исследования определена логика эволюции налоговой политики Казахстана, процесс её гармонизации с международной практикой и роль в стабилизации государственного бюджета. Выводы ориентированы на обеспечение устойчивого развития налоговой системы Казахстана [1], [2], [3].

Abstract in English: The purpose of this article is to analyze the foundations of the tax policy of the Republic of Kazakhstan, its evolution and key directions at the present stage. The study examines three main stages of tax system reform since independence (1991-1995, 1995-2001, from 2001). The article explores the economic essence and functions of taxes, the goals of tax policy, as well as the structure and types of taxes under the current Tax Code. The scientific method used is historical-comparative analysis, a review of legislative acts of the Republic of Kazakhstan and statistical data. As a result of the research, the logic of the evolution of Kazakhstan's tax policy, the process of its harmonization with international practice and its role in stabilizing the state budget are determined. The conclusions are focused on ensuring the sustainable development of Kazakhstan's tax system [1], [2], [3].

Кіріспе

Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін нарықтық экономикаға көшу жолында мемлекеттік басқарудың барлық салаларын, оның ішінде қаржылық-салықтық механизмді, терең реформалау міндетімен бетпе-бет келді. Салық саясаты – экономикалық саясаттың ең маңызды құрамдас бөлігі ретінде, мемлекеттік бюджетті қалыптастырудың, экономиканы ынталандырудың және әлеуметтік теңдікті қамтамасыз етудің негізгі құралына айналды. Бұл мақаланың өзектілігі қазіргі экономикалық жағдайларда тиімді салық саясатының стратегиялық маңызын анықтауға байланысты. Салық жүйесінің қалыптасу тарихын талдау, оның қазіргі күйін бағалау және одан әрі жетілдіру бағыттарын анықтау теориялық және практикалық маңызға ие. Зерттеудің негізгі мақсаты – Қазақстанның салық саясатының эволюциясын, негізгі қағидалары мен қазіргі заманғы тенденцияларын жан-жақты талдау.

Негізгі бөлім

Салықтар – мемлекеттік бюджеттің негізгі кіріс көздерінің бірі болып табылады. Қазақстанда салық түсімдерінің мемлекеттік бюджеттегі үлесі шамамен 90%-ды құрайды, бұл олардың экономикадағы шешуші рөлін растайды [4, б. 15]. Салықтардың негізгі қызметтеріне бюджеттік (фискалдық), реттеуші (экономикалық) және бақылау қызметтері жатады. Бюджеттік қызмет мемлекеттің қаржылық ресурстарын жинақтауға бағытталса, реттеуші қызмет экономиканың әртүрлі салаларының дамуын ынталандыруға немесе тежеуге, әлеуметтік теңдікті қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Қазақстанның салық саясаты өз тарихында үш негізгі реформалық кезеңнен өтті.

Бірінші кезең (1991-1995 жж.) бастапқы құрылымдық қалыптасумен сипатталады. 1991 жылдың 9 шілдесінде ҚазКСР Мемлекеттік салық инспекциясы құрылды. 1991 жылғы «Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі туралы» Заңы жергілікті және жалпымемлекеттік деп бөлінген 45-ке жуық салық пен алымды белгіледі. Бұл кезең жүйенің күрделілігі мен салық салудың әдіснамалық тұтастығының жетілмегендігімен сипатталды.

Екінші кезең (1995-2001 жж.) салық жүйесін ықшамдау мен халықаралық стандарттарға жақындатуға арналды. 1995 жылдың 24 сәуіріндегі Президент Жарлығы салық санын 11-ге дейін қысқартты (5 жалпымемлекеттік, 6 жергілікті). Ең маңыздысы, қосылған құн салығы (ҚҚС) мен акциздер енгізіліп, табыс салығы жүйесі қайта құрылды. Бұл шешім экономиканы тұрақтандыруға және шетелдік инвестицияларды тартуға мүмкіндік берді [5, б. 112].

Үшінші кезең (2001 жылдан бастап) біртұтас Салық кодекстің қабылдануымен басталды. 2001 жылғы Салық кодекс салық қатынастарын реттеудің негізгі құралы болып, заңнаманы жүйеледі, салық төлеушілердің құқықтарын нығайтты және әкімшілеу тәртібін жеңілдетті. Кодекске өзгерістер мен толықтыруларды тек келесі жылдың 1 қаңтарынан бастап енгізуге болатын норма заң шығарушылық тұрақтылықты қамтамасыз етті. Қазіргі уақытта Қазақстанның салық жүйесі 11 түрлі салықты қамтиды, олардың арасында корпорациялық табыс салығы (КТС), жеке табыс салығы (ЖТС), ҚҚС, акциздер, жер қойнауын пайдалану салықтары, жер, мүлік және көлік құралдары салықтары бар.

Соңғы онжылдықта салық саясатының негізгі бағыттары цифрландыру, әкімшілеуді жеңілдету, күрделі емес есеп жүргізу тәсілдерін енгізу (мысалы, жалпы салық режимі мен жеке кәсіпкерлер үшін патент) және инвестициялық белсенділікті ынталандыру болды. Экспортқа шығарылатын шикі мұнайға рента салығын енгізу шикізаттық сектордан бюджетке түсетін түсімдерді тұрақтандырды. Сонымен қатар, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-шаралар мен салықтық міндеттемелерді өтеуді автоматтандыру салық әкімшілігінің ашықтығын арттыруға мүмкіндік берді.

Халықаралық тәжірибеге сәйкестендіру, салықтық базаны кеңейту, тіректенетін шағын және орта бизнесті (ШОБ) қолдау саясатының маңызды элементтері болып табылады. Зерттеулер салық жеңілдіктері мен арнайы салықтық режимдердің (мысалы, арнайы экономикалық аймақтар) экономикалық өсуші әсерін көрсетеді [6, б. 45]. Алайда, мәселелер де бар: салық жүктемесінің салалар арасындағы бөлінуінің теңсіздігі, жергілікті бюджеттердің салық түсімдеріне тәуелділігінің төмендігі, теневая экономиканың белгілі бір деңгейі.

Қорытынды. Қазақстан Республикасының салық саясаты тәуелсіздік жылдарынан бастап айтарлықтай эволюциялық жолды басынан өткерді: көп салалы жүйеден бірыңғай кодекске негізделген ықшам, баскаруға ыңғайлы модельге өту орын алды. Реформалардың негізгі мақсаттары – салық жүктемесін оңтайландыру, инвестициялық ортаны жақсарту, халықаралық стандарттарға сәйкестендіру және мемлекеттік бюджеттің тұрақтылығын қамтамасыз ету болды. Қазіргі салық саясатының күші оның мемлекеттік мақсаттарды (индустрияландыру, инновациялар, әлеуметтік қолдау) қаржыландыру қабілетінде, сондай-ақ экономикалық субъектілерге қатысты реттеуші әлеуетінде жатыр. Болашақта салық әкімшілігінің цифрлық технологияларды енгізуге одан әрі тереңдеуі, ШОБ-қа қолдауды дифференциалдау, салық салудың экологиялық элементтерін енгізу, сондай-ақ салықтық мәдениетті жоғарылату басты бағыттар болып табылады. Тиімді және әділ салық саясаты Қазақстанның экономикалық тұрақтылығы мен ұзақ мерзімді өсуінің негізгі кепілі болып қала береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Налоговый кодекс Республики Казахстан (с изменениями и дополнениями по состоянию на 01.01.2024).
2. Абишева А.К., Смагулова А.Т. Налоговая система Казахстана: становление, развитие, перспективы. – Алматы: Экономика, 2020. – 256 б.
3. Tanzi, V., & Zee, H. H. Tax Policy for Emerging Markets: Developing Countries. National Tax Journal, 2000, Vol. 53, No. 2, pp. 299-322.
4. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі. Бюллетень макроэкономикалық көрсеткіштер. 2023 жыл.
5. Pomerleau, K. The Impact of Tax Reform on Economic Growth: A Review of Evidence from OECD Countries. Tax Foundation, 2018.
6. Бектемирова Г.С. Налоговое стимулирование инвестиционной деятельности в РК. // Вестник КазНУ. Серия экономическая. – 2021. – №4 (140). – Б. 40-49.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html