Аннотация. Мақаланың мақсаты – қазақтың дәстүрлі ою-өрнектерінің түрлерін жүйелеп, олардың сипаттамасы мен қолданылу ережелерін ғылыми тұрғыдан талдау. Зерттеу барысында сипаттама, салыстыру және жүйелеу әдістері қолданылды. Мақалада «мүйіз», «гүл», «өркеш», «түйетабан» секілді негізгі ою-өрнек түрлерінің шығу тегі, құрылымдық ерекшеліктері және қолданылу салалары кеңінен қарастырылады. Қорытындыда қазақ ою-өрнектерінің тек эстетикалық қана емес, сонымен қатар семантикалық және функционалдық маңызы зор екендігі айқындалады. Ою-өрнектердің қолданылуындағы дәстүрлі ережелер мен симметрия, композиция сияқты негізгі принциптер анықталды.

Аннотация. Цель статьи – систематизация видов казахского традиционного орнамента, описание их характеристик и правил применения. В исследовании использованы методы описания, сравнения и систематизации. В статье подробно рассматриваются происхождение, структурные особенности и сферы применения основных видов орнамента, таких как «рог», «цветок», «верблюжий горб» и «след верблюда». В заключении подчеркивается, что казахские орнаменты имеют не только эстетическое, но и семантическое и функциональное значение. Определены основные принципы использования орнаментов, включая традиционные правила, симметрию и композицию.

Abstract. The purpose of this article is to systematize the types of traditional Kazakh ornaments and provide a scientific analysis of their characteristics and application rules. The research employs descriptive, comparative, and systematization methods. The article extensively examines the origin, structural features, and application areas of key ornamental types such as "horn", "flower", "camel hump", and "camel footprint". The conclusion highlights that Kazakh ornaments possess not only aesthetic but also significant semantic and functional value. The main principles of ornament application, including traditional rules, symmetry, and composition, are identified.

Кіріспе

Қазақ халқының бай мәдени мұрасының ажырамас бөлігі болып табылатын ою-өрнектер ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан көркемдік кодтың бірден-бір көрінісі. Ою-өрнектер тек бұйымдарды әшекейлеу үшін қолданылған жай безендіру элементі емес, олардың тереңінде дүниетанымдық, мифологиялық және әлеуметтік мағыналар жатыр. Соңғы жылдары ұлттық мәдени мұраны қайта жаңғыртуға деген қызығушылықтың артуына байланысты дәстүрлі ою-өрнектерді ғылыми тұрғыдан зерттеу, олардың түрлерін жүйелеу және қолданудың дәстүрлі ережелерін анықтау өзекті мәселеге айналды. Бұл зерттеудің мақсаты – қазақ ою-өрнектерінің негізгі түрлеріне сипаттама беріп, олардың қолданылуындағы дәстүрлі принциптерді айқындау. Зерттеу барысында ою-өрнектердің шығу тегі, құрылымы, қолданылу салалары және олардың символдық мәні талданады [1, б. 45].

Негізгі бөлім

Қазақ ою-өрнектерінің негізінде көбінесе мал мен аңның мүйізі, тұяғы, өркеші, сондай-ақ өсімдіктер мен геометриялық фигуралар жатыр. Ою-өрнектердің таралуы мен қолданылуында белгілі бір дәстүрлі ережелер қалыптасқан. Бұл ережелер негізінен симметрия, ырғақ, композициялық тұтастық және заттың функционалдық мақсатына сәйкестік принциптеріне негізделген [2, б. 112]. Ою-өрнектердің көпшілігі екі жақты, төрт жақты немесе айналмалы симметрия заңдылықтарына бағынады. Бұл – көшпелілер дүниетанымындағы тепе-теңдік пен үйлесімділік идеясының көрінісі.

«Мүйіз» тектес ою-өрнектер қазақ қолөнеріндегі ең көне және кең тараған топты құрайды. Бұл топқа «қошқармүйіз», «арқармүйіз», «қосмүйіз», «сыңармүйіз», «қырықмүйіз», «сынықмүйіз» сияқты түрлер жатады. «Қошқармүйіз» оюы қойдың екі жаққа иіріле түскен мүйізі мен құлағын бейнелейді және текемет, сырмақ, басқұр, кілем, былғары, сүйек, ағаш, зергерлік бұйымдардың барлық түрлерінде кездеседі [3, б. 58]. «Қырықмүйіз» оюы біріне-бірі жалғасқан көптеген мүйіз элементтерінен құралып, көбінесе дөңгелек не төртбұрыш ішінде бейнеленеді, бұл ою тұскиіз, тон, кежім, сәулет өнерінде жиі қолданылады. «Сынықмүйіз» оюы төрт рет иілген тік төртбұрыш формасында болып, кілем, ши, басқұр, алашаларды безендіруге арналған. Бұл оюлардың символдық мәні көбінесе көбею, береке, күш-қуат секілді ұғымдармен байланысты.

«Өркеш» ою-өрнегі түйенің қос өркешін бейнелейді және сырмақ, текемет, тұскиіз композицияларында жиі кездеседі. Бұл оюдың символдық мағынасы береке-бірлік пен көбею идеясын білдіреді. Осыған ұқсас, «түйетабан» ою-өрнегі түйенің табанының ізін долбарлайды және S тәрізді екі сызықтың қатарласуынан құралады. Бұл ою күрделі композициялардың элементі ретінде қолданылады [4, б. 87].

Өсімдік тектес ою-өрнектер де қазақ қолөнерінде ерекше орын алады. «Гүл» ою-өрнегі үш жапырақты түрден бастап он екі жапырақты күрделі композицияларға дейін ұшырасады. Бұл өрнек негізінен кесте тоқуда, киім-кешектің жағасы, қалтасы, жиектерін безендіруде қолданылады. «Шыныгүл» ою-өрнегі айға, мүйізге, жапыраққа ұқсас элементтерден құралып, екі мүйіздің ұшына жапырақ қондырылу арқылы жасалады. «Шытырман» ою-өрнегі – көп жапырақты өсімдіктер, көп тармақты мүйіздер және геометриялық фигуралар аралас келетін күрделі өрнек. Мұндай өрнектер заттың бетінде бүтін бір сюжетті – жайлау, орман, дала көрінісін мегзейді.

Геометриялық сипаттағы ою-өрнектерге «балдақ», «қармақ», «тарақ» үлгілерін жатқызуға болады. «Балдақ» оюы бір-бірімен қосылып, шеңберге ілмелене келіп, күрделі өрнек түзейді. «Қармақ» оюы балық аулайтын қармақтың ілмегін тұспалдайды және көп тармақты болып келеді. «Тарақ» үлгісіндегі өрнек тұрмыстық заттарды безендіруде қолданылған.

Ою-өрнектерді қолданудағы тағы бір маңызды ереже – олардың заттың формасы мен қызметіне сәйкес келуі. Ұсақ мүйіз оюлары ағаш, сүйек, мүйіз сияқты нәзік қолөнер бұйымдарына түссе, ірі мүйіз оюлары сырмақ, текемет, кілем, сәулет өнерінде қолданылады. «Қосмүйіз» оюы сәукеле, айыр қалпақ, қамзол, етік қонышын безендірсе, «гүл» оюы көбінесе киім-кешек бөлшектеріне салынады [5, б. 132].

Қазақ ою-өрнегінде композициялық құрылым ерекше рөл атқарады. Көптеген бұйымдарда ою-өрнектер белдеулік, медальондық немесе торлы композиция принциптерімен орналасады. Белдеулік композиция көбінесе басқұр, алаша, кілем жиектерінде қолданылса, медальондық композиция тұскиіз, көрпе, сырмақтың орталық бөлігін толтырады. Торлы композиция арқылы бүкіл бетті бірдей өрнекпен қамту жүзеге асырылады. Әрбір композициялық түрдің өзіндік ритмі мен динамикасы бар, ол бұйымның эстетикалық әсерін күшейте түседі [6, б. 90].

Ою-өрнектердің түсі де маңызды семиотикалық жүктеме көтереді. Дәстүрлі қолөнерде қызыл түс – өмір мен оттың, көк түс – көктің, жасыл – жаздың жайнауы мен жаңғырудың, ақ түс – ақиқат пен пәктіктің, сары түс – ақыл мен даналықтың символы ретінде қабылданған. Қара түс көбінесе жер-ананы, негізді, тұрақтылықты білдірген. Бұл түстік символизм ою-өрнектердің мағынасын тереңдетіп, оларды тек визуалды ғана емес, рухани тұрғыдан да байытады [7, б. 52].

Қазақтың дәстүрлі киімдерінде ою-өрнектерді қолданудың қатаң ережелері болған. Әсіресе бас киімдерге қатысты тыйымдар ерекше сақталған. Ұсақ мал (қой, ешкі) пен ірі қараның (сиыр) мүйіздерін бейнелейтін ою-өрнектерді ересек әйелдер мен ер адамдардың бас киімдерінде қолдануға болмайды, себебі бұл киім иесінің мәртебесіне, ар-намысына нұқсан келтіреді деп есептелген. Мұндай оюлар тек тұрмыстық заттарда, киіз үй жабдықтарында ғана қолданылған. Бас киімдерде көбінесе «гүл», «жапырақ», «құс қанаты» сияқты өсімдік және құс тектес өрнектерге рұқсат етілген. Ал «құс қанаты» оюы тек қыз балалардың бас киімдері мен көйлектерінде қолданылған, бұл – қыздың жеңіл, ұшпалы, таза болуын тілеген мағынаны білдіреді. Ересек әйелдер бұл өрнекті пайдаланбаған [8, б. 115].

Қорытынды

Қазақтың дәстүрлі ою-өрнектері – халықтың ғасырлар бойы жинақтаған эстетикалық талғамының, дүниетанымының және шеберлігінің жемісі. Олардың әрбір түрінің өзіндік шығу тегі, құрылымдық ерекшелігі, символдық мәні және қолданылу аясы бар. «Мүйіз», «гүл», «өркеш», «түйетабан» секілді негізгі ою-өрнек топтарының қолданылуында симметрия, ырғақ, композициялық тұтастық және заттың функционалдық мақсатына сәйкестік сияқты ортақ принциптер қалыптасқан. Сонымен қатар, бас киімдерде ою-өрнекті таңдауға байланысты мәртебелік, жас ерекшелігіне қатысты қатаң ережелер болғаны анықталды. Бұл принциптерді сақтау ұлттық қолөнер дәстүрін жаңғыртудың маңызды шарты болып табылады. Ою-өрнектерді ғылыми тұрғыдан жүйелеу және олардың дәстүрлі қолданылу ережелерін анықтау қазіргі заманғы дизайн мен қолданбалы өнерде ұлттық мұраны тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Марғұлан Ә.Қ. Қазақтың қолөнері: тарихи-этнографиялық зерттеу. – Алматы: Ғылым, 1987. – 256 б.
2. Шоқпарұлы Д. Қазақ ою-өрнектерінің семантикасы. – Алматы: Өнер, 2010. – 240 б.
3. Тоқтабай А. Қазақтың киіз үйі мен қолөнері. – Астана: Фолиант, 2015. – 208 б.
4. Жағыпарова Ж.М. Қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнері. – Алматы: Жібек жолы, 2008. – 184 б.
5. Тағымбаев Е.С. Қазақ ою-өрнектерінің тарихы мен типологиясы // Мәдени мұра. – 2019. – №2. – Б. 45-52.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html