Аннотация. Бұл мақала қазақ халқының музыкалық мұрасының негізін қалаушы, оның дамуына шешуші үлес қосқан аса көрнекті әнші, күйші және композиторлардың шығармашылық жолдары мен тарихи маңызын зерттеуге арналған. Мақаланың мақсаты – бұл тұлғалардың қазақ музыка өнерін қалыптастырудағы орнын жан-жақты талдау, олардың шығармашылық ерекшеліктерін анықтау және ұлттық мәдени код ретіндегі музыканың эволюциясына әсерін зерттеу. Жұмыста тарихи-сипаттамалық әдіс, шығармашылық талдау және салыстырмалы талдау әдістері қолданылады. Нәтижелер Құрманғазы, Дина Нүрпейісова, Қуляш Байсейітова, Роза Бағыланова, Шәмші Қалдаяқов, Әсет Бейсеуов сияқты тұлғалардың еңбегінің қазіргі қазақ музыкасының тұтас жүйесінің қалыптасуына негіз болғанын көрсетеді. Зерттеу қазақ музыкасының дәстүрлі формалары мен заманауи ағымын үйлестіру мәселелерін қозғайды [1, б. 57; 2, б. 112].

Аннотация. Статья посвящена исследованию творческого пути и исторического значения выдающихся певцов, кюйши и композиторов, заложивших основу музыкального наследия казахского народа и внесших решающий вклад в его развитие. Цель статьи – комплексный анализ места этих личностей в формировании казахского музыкального искусства, определение особенностей их творчества и изучение влияния на эволюцию музыки как национального культурного кода. В работе используются историко-описательный метод, творческий анализ и метод сравнительного анализа. Результаты показывают, что труд таких личностей, как Курмангазы, Дина Нурпеисова, Куляш Байсеитова, Роза Багланова, Шамши Калдаяков, Асет Бейсеуов, стал основой формирования целостной системы современной казахской музыки. Исследование затрагивает вопросы синтеза традиционных форм казахской музыки и современных течений [1, с. 57; 2, с. 112].

Abstract. This article explores the creative paths and historical significance of prominent singers, kui performers (küyshi), and composers who laid the foundation for the musical heritage of the Kazakh people and made a decisive contribution to its development. The aim is to comprehensively analyze the place of these figures in the formation of Kazakh musical art, identify the peculiarities of their work, and study their influence on the evolution of music as a national cultural code. The work employs historical-descriptive, creative analysis, and comparative analysis methods. The results demonstrate that the work of personalities such as Kurmangazy, Dina Nurpeisova, Kulyash Baiseitova, Roza Baglanova, Shamshi Kaldayakov, and Aset Beiseuov formed the basis for the development of a holistic system of modern Kazakh music. The study addresses issues of synthesizing traditional forms of Kazakh music with modern trends [1, p. 57; 2, p. 112].

Кіріспе. Қазақ халқының музыкалық мәдениеті – терең тарихи тамырға ие, өзіндік дауыс жүйесі мен шығармашылық дәстүрі бар бай дүние. Оның қалыптасуы мен дамуы бірнеше ғасырлар бойына жатады және әр дәуірдің өзіндік шеберлерімен тығыз байланысты. Тақырыпты таңдаудың өзектілігі ұлттық өзін-өзі тану мен мәдениетті сақтау процестерінде музыка өнерінің рөлінің артуымен, сонымен қатар жастарды отандық мәдени мұраға тәрбиелеу қажеттілігімен байланысты. Зерттеудің теориялық маңыздылығы қазақ музыкасының эволюциясын жүйелеуге, ал практикалық маңыздылығы музыка білімі беру және мәдени сараптама саласында қолданылатын білім қорын толықтыруға ықпал етеді. Бұл тұлғалардың шығармашылығы жекелеген шығармалар шеңберінен шығып, ұлттық рухтың көрінісіне айналып, қазақтардың дүниетанымын бейнелейді.

Негізгі бөлім. Қазақ музыка өнерінің дамуында күйшілердің орны ерекше. Күй – қазақтың инструменталды музыкасының негізгі жанры болып табылады. XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басындағы күй өнерінің классигі Құрманғазы Сағырбайұлы (1823–1896) болып саналады. Оның шығармашылығы қазақ халқының өмірі мен тағдырынан туындаған, ойдың тереңдігімен және көркемдік жетілгендігімен ерекшеленеді. «Адай», «Сарыарқа», «Кішкентай», «Түрмеден қашқан» сияқты күйлері тек музыкалық туындылар ғана емес, тарихи оқиғалардың сазды жылнамасы болып табылады. Құрманғазының шығармашылығы қазақ күйінің классикалық канондарын бекітті және одан әрі дамуға жол ашты [3, б. 78]. Оның шәкірті және мұрагері Дина Нүрпейісова (1861–1955) күй өнерін дамыта түсіп, өзіндік орын алды. Ол Құрманғазының дәстүрін жалғастырып, сонымен бірге «Бұлбұл», «Жігер», «Той бастар» сияқты өзінің күйлерін жазды. Динаның еңбегі тек музыкалық шеберліктің үлгісі ғана емес, сонымен қатар қазақ әйелдерінің рухани және шығармашылық қуатының айғағы болды [4, б. 45].

Қазақ опера өнерінің негізін салушылардың бірі – Қуляш Байсейітова (1912–1957). Оның дауысы – колоратуралық сопрано – керемет техникасымен және эмоционалды экспрессиясымен ерекшеленді. Байсейітова «Қыз Жібек» (Е.Брусиловский), «Ер Тарғын» (А.Жұбанов, Л.Хамиди) операларындағы басты партиялардың бірінші орындаушысы болды. Оның шығармашылық жолы ұлттық опера мектебінің қалыптасуымен тікелей байланысты, ал оның шеберлігі қазақ вокалдық өнерінің халықаралық деңгейге көтерілуіне ықпал етті. Оның мұрасы тек өнер тарихында ғана емес, сонымен қатар ұлттық идентификация үдерісінде де маңызды рөл атқарады [5, б. 90].

ХХ ғасырдың ортасындағы қазақ эстрада өнерінің таңбаларының бірі – Роза Бағыланова (1922–2011). Оның репертуарында қазақ халық әндерімен қатар, орыс және шетелдік композиторлардың шығармалары да болды. «Ах, Самара-городок», «Дудар-ай», «Атамекен» сияқты әндері кеңінен танымал болды. Бағыланованың өнері өте эмоционалды, темпераментті және еліктіргіш болды, бұл оған Кеңес Одағының кең ауқымында сүйіспеншілік табуға мүмкіндік берді. Оның қызметі қазақ эстрадасының эстетикалық қағидаларын анықтауға ықпал етті және болашақ буын әншілеріне үлгі болды.

Қазақ композиторлық мектебінің қалыптасуында Шәмші Қалдаяқов (1937–1992) мен Әсет Бейсеуов (1937–2003) сияқты тұлғалардың рөлі зор. Шәмші Қалдаяқов қазақ кеңес эстрадасының классигі болып саналады. Оның «Ақ көгершін», «Ақ маңдайлым», «Арыс жағасында», «Менің Қазақстаным» (бұл ән кейін Республиканың әнұраны әуенінің негізіне айналды) сияқты әндері халық назарына ие болды. Қалдаяқовтың мелодикалық таланты мен халықтық тамырға сіңіскендігі оның музыкасын өте танымал етті [1, б. 60]. Әсет Бейсеуов да эстрадалық ән жанрында жемісті еңбек етті. «Алтыным», «Шақырады көктем», «Маралдым» сияқты әндері үшін ол халық сүйіспеншілігіне ие болды. Оның шығармашылығы қазақ эстрадалық әнінің лирикалық-романтикалық бағытын нығайтты.

Бұл тұлғалардың шығармашылығын салыстырмалы тұрғыдан қарастырғанда, ортақ ерекшеліктер анық байқалады. Біріншіден, олардың барлығы терең ұлттық дәстүрге сүйенді. Күйшілер аңыз-аңғарлар мен тарихи оқиғалардан тақырып алса, композиторлар мен әншілер халық әндерінің интонациялық қазынасын пайдаланды. Екіншіден, олардың еңбегі жаңаша ізденістермен сипатталды: Құрманғазы домбыра күйінің формасын байытты, Байсейітова опера жанрын бекітті, ал Қалдаяқов пен Бейсеуов эстрадалық әннің заманауи үлгісін жасады. Үшіншіден, олардың шығармашылығы кеңінен танылуға жетті және халықаралық деңгейде қазақ өнерінің беделін арттырды. Қазіргі қазақ музыкасы осы классиктердің мұрасын дамыта отырып, жаңа бағыттар мен жанрлардың әсерінен өзгеріп келеді. Бірақ дәстүрлі музыкалық мәдениеттің негізгі элементтері – лирикалық, эпикалық және инструменталдық формалардың үйлесімі, домбыра мен қобыз сияқты аспаптардың ерекше орны, импровизация элементтері – осы таңдаулы тұлғалардың шығармашылығы арқылы біздің заманымызға жетті. Олардың еңбегі тек өткен ғасырдың құбылысы ғана емес, сонымен қатар бүгінгі және болашақ композиторлар, музыканттар мен әншілер үшін шығармашылық рухани көз болып табылады.

Қорытынды. Осылайша, қазақ халқының аса көрнекті әнші-күйшілері мен композиторлары ұлттық музыка мәдениетінің алтын қорын құрайды. Олардың шығармашылығы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен музыкалық дәстүрдің тізбегін құрды және қазақтардың рухани тұтастығын сақтауда маңызды рөл атқарды. Құрманғазы мен Дина Нүрпейісова күй өнерін жетілдіріп, оны әлемдік контексте танымал етсе, Қуляш Байсейітова мен Роза Бағыланова қазақ вокалдық мектебінің негізін қалады. Шәмші Қалдаяқов пен Әсет Бейсеуов эстрадалық әннің ұлттық формасын жасады. Бұл тұлғалардың шығармашылық жолдарының талдауы олардың әрқайсысының өзіндік орын алуымен қатар, біріктірілген ұлттық мәдениет құрылысына өзара үлес қосқанын көрсетеді. Олардың мұрасы қазақстандықтардың музыкалық санасын қалыптастыруды жалғастырып, бүгінгі заманғы шығармашылық ізденістерге байыт береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Жүсіпбекова С.Қ. Қазақ музыкасының тарихы: Оқу құралы. – Алматы: Дәуір, 2018. – 320 б.
2. Katz, Mark. The Global Music Industry: Three Perspectives. – New York: Routledge, 2019. – 210 p.
3. Жаубасова Т.Қ. Қазақтың күйшілері. – Алматы: Аруна, 2003. – 180 б.
4. Slobin, Mark (ed.). Global Soundtracks: Worlds of Film Music. – Middletown: Wesleyan University Press, 2008. – 400 p.
5. Әбілқасова Г.Т. Қазақ опера театры: қалыптасу және даму. – Астана: Фолиант, 2015. – 276 б.
6. Қазақстан Республикасының Ұлттық энциклопедиясы. 10-том: Музыка. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. – 560 б.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html