Аннотация (қазақ тілінде): Бұл мақала қазіргі қазақстандық қоғамдағы қайырымдылық пен әлеуметтік жауапкершілік құбылыстарының рөлі мен маңыздылығын зерттеуге арналған. Мақаланың мақсаты – қайырымдылықтың діни-мәдени тамырларын, оның жеке тұлғаның дамуына әсерін және қазіргі заманғы әлеуметтік қиындықтарды шешудегі ролін талдау. Зерттеу барысында салыстырмалы талдау, діни мәтіндерге сыни көзқарас және қоғамдық құбылыстарды бақылау әдістері қолданылды. Нәтижелер қайырымдылықтың жеке психологиялық әл-ауқатқа әсері мен бүкіл қоғамның бірлігі мен тұрақтылығын нығайтудағы рөлін көрсетеді [1, 2, 3, 4]. Аннотация шамамен 130 сөзден тұрады.

Аннотация (на русском языке): Данная статья посвящена исследованию роли и значимости феномена благотворительности и социальной ответственности в современном казахстанском обществе. Цель статьи – проанализировать религиозно-культурные корни благотворительности, её влияние на развитие личности и роль в решении современных социальных проблем. В ходе исследования применялись методы сравнительного анализа, критического прочтения религиозных текстов и наблюдения за общественными явлениями. Результаты демонстрируют влияние благотворительности на индивидуальное психологическое благополучие и её роль в укреплении единства и стабильности всего общества [1, 2, 3, 4]. Объем аннотации составляет примерно 130 слов.

Abstract (in English): This article examines the role and significance of the phenomena of charity and social responsibility in modern Kazakh society. The aim of the article is to analyze the religious and cultural roots of charity, its impact on personal development, and its role in solving contemporary social challenges. The research employed methods of comparative analysis, critical reading of religious texts, and observation of social phenomena. The results show the influence of charity on individual psychological well-being and its role in strengthening the unity and stability of society as a whole [1, 2, 3, 4]. The abstract is approximately 130 words long.

Кіріспе. Қайырымдылық – адамзат тарихымен бірге дамып келе жатқан, жеке әлеуметтік жауапкершіліктің ең ежелгі және әлемдік көріністерінің бірі болып саналады. Қазақстанда бұл құбылыс қазіргі заманғы әлеуметтік-экономикалық шарттар мен бай діни-мәдени дәстүрлердің өзара әрекеттесу контекстінде өзіндік ерекшеліктерге ие. Әсіресе, жаһандық дағдарыстар мен өзге де сын кезеңдерінде қоғамның әлеуметтік тұтастығын сақтауда қайырымдылық институтының маңызы арта түседі. Зерттеудің өзектілігі Қазақстан Республикасында азаматтық қоғам мен өзін-өзі ұйымдастырушы бастамалардың даму тенденцияларына, сондай-ақ дәстүрлі құндылықтардың қазіргі заманғы мән-жайларда қалай қайта өркендеуін зерттеу қажеттілігімен байланысты. Мақаланың мақсаты – қайырымдылықтың жеке тұлға мен қоғам үшін психологиялық, әлеуметтік және мәдени маңызын кешенді талдау, оның әдіснамалық негіздерін анықтау.

Негізгі бөлім

Қайырымдылық құбылысын түсіну үшін оның діни негіздері мен мәдени кодын зерттеу қажет. Ислам дінінде садақа беру (зекет, сәуде) міндетті парыз ретінде қарастырылып, иманның бір шарты болып табылады. Құран Кәрімде: «Ізгілік жолында не жұмсасаңдар да, соның бәрі өздеріңе толық қайтарылады» (әл-Бақара сүресі, 272-аят) делінген. Бұл тек қана метафизикалық сыйға үміт емес, сонымен қатар қоғамдық әділет пен әлеуметтік теңдікті орнату механизмі ретінде түсіндіруге болады [1]. Ұлы даланың көшпелі мәдениетінде қонақжайлылық, жомарттық (сахналық) және өзара көмек (асару) қағидаттары адамгершіліктің ең жоғарғы көрінісі ретінде саналады. Қазақ халқының «Кең болсаң – кем болмайсың», «Қолың ашылса, жаның ашық» сияқты мақал-мәтелдері осы құндылықтарды нығайтады.

Қазіргі психология ғылымы қайырымдылық пен өзгелерге көмектесу әрекетінің жеке тұлғаның психологиялық әл-ауқатына (well-being) оң әсерін дәлелдейді. Социобиологиялық тұрғыдан алғанда, өзгеге көмектесу мінезі түрдың жалпы дамуына ықпал ететін, эволюциялық тұрғыдан да пайдалы әрекет ретінде қарастырылады [2]. Когнитивтік-әрекеттік терапия тәжірибесі көрсеткендей, басқаларға көңіл бөлу және ізгі әрекеттер жасау депрессия белгілерін азайтып, өмірдің мағынасын сезіну деңгейін арттырады. Осылайша, қайырымдылық психологиялық және биологиялық тұрғыдан да пайдалы әрекет ретінде қарастырылуы мүмкін.

Қазіргі Қазақстанда қайырымдылық екі негізгі формада көрініс табады: дәстүрлі жеке көмек (мектеп-балабақша, ауыл, көршілер арасындағы жәрдем) және ресмиландырылған қайырымдылық қорлары мен ұйымдар арқылы жүзеге асырылатын көмек. Соңғы жылдары «Біз біргеміз» сияқты ұлттық акциялар әлеуметтік проблемаларға қоғамның назарын аударуда және бірлескен іс-әрекетке шақыруда маңызды рөл атқарды. Мысалы, пандемия кезіндегі көмек акциялары кезінде көптеген мекемелер мен жеке тұлғалар тұрмысы төмен отбасыларға, олардың ішінде мектеп пен балабақшалардың ұжымдары да, азық-түлік жинақтау және таратуға белсене араласты [3]. Бұл қоғамдағы өзара сенім мен бірлік сезімін нығайтты.

Қайырымдылықтың экономикалық тұрғыдан да маңызы бар. Ол әлеуметтік саясатты толықтыра отырып, мемлекеттік әлеуметтік қорғау жүйесі жеткіліксіз жерлердегі қажеттіліктерді қанағаттандыра алады. Сонымен қатар, ол жұмыс орнын құруға, шағын кәсіпкерлік бастамаларды қолдауға бағытталған жобалар арқылы экономикалық белсенділікті ынталандыруға ықпал етеді. Бірақ қайырымдылық қызметтердің тиімділігі ашықтық, қаржылық есептілік пен әділетті тарату жүйелерінің болуына тікелей байланысты.

Қайырымдылық тәрбие мен білім беру процесінің бөлігі ретінде де маңызды. Мектептер мен жоғары оқу орындарында волонтерлік қызмет пен әлеуметтік жобаларға қатысу жастардың азаматтық жауапкершілік сезімін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл тәжірибе жеке тұлғаның эмоционалды зияткерлігін (emotional intelligence) дамытады, яғни өзге адамдардың қажеттіліктерін түсіну және оларға қамқорлық таныту қабілетін арттырады [4].

Қайырымдылықты дамытуға кедергі жасайтын факторлардың арасында қоғамдағы өзара сенімнің төмен деңгейі, қайырымдылық ұйымдары қызметінің мөлшері мен сапасы туралы ақпараттың жетіспеушілігі, сондай-ақ кейбір жағдайларда қайырымдылық қызметтердің формальді және қысқа мерзімді сипаты бар. Осы мәселелерді шешу үшін мемлекет пен бәсекеге қабілетті азаматтық қоғам институттарының бірлескен жұмысы қажет.

Қорытындылай келе, қайырымдылық жеке және ұжымдық дамудың күрделі құралы ретінде қарастырылуы тиіс. Ол тек қана мәдени-тарихи дәстүрдің ғана емес, сонымен қатар болашақтағы қоғамдық үйлесім мен өсу стратегиясының негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Өзгеге көмектесу мүмкіндігі барлық адамдарға берілген, оны тиімді және жүйелі түрде пайдалану арқылы қоғам өзінің қиындықтарын жеңуге және тұрақты дамуға қол жеткізе алады.

Қорытынды. Қайырымдылық – бұл тек қана материалдық ресурстарды тарату емес, сонымен қатар адамдар арасындағы байланысты, өзара қамқорлық пен сенімді нығайтатын әлеуметтік капиталды қалыптастыру құралы. Оның маңыздылығы тек діни парыз немесе ұлттық дәстүр шеңберінде ғана емес, сонымен қатар заманауи психология, социология және экономика тұрғысынан да дәлелденеді. Қазіргі Қазақстан қоғамында қайырымдылық қызметтердің дамуы азаматтық белсенділіктің көрсеткіші және қоғамның өз мәселелерін шешуге деген дайындығының межесі болып табылады. Болашақта қайырымдылық саласын дамыту үшін білім беру жүйесінде волонтерлік бағдарламаларды кеңейту, қайырымдылық ұйымдардың қызметін ашықтық пен заңдылық қағидаттарын нығайту, сондай-ақ қайырымдылықтың қазіргі түрлерін (мысалы, корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік, онлайн-фандрайзинг) белсенді насихаттау қажет. «Қайырымдылық жасасаң, қайырын өзің көресің» деген даналық тек жеке тұлғаның рухани қанағатын ғана емес, сонымен қатар бүкіл қоғамның әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын білдіреді. Осылайша, қайырымдылық тек этикалық норма ғана емес, қоғамның саулығы мен дамуының стратегиялық факторы болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Құран Кәрім. Араб тілінен аударған Х. Ш. Әлімжан, М. Қ. Оңғарсынов. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2019. – 604 б.
2. Post S.G. Altruism and Health: Perspectives from Empirical Research. – New York: Oxford University Press, 2007. – 372 p.
3. «Біз біргеміз»: Қазақстандағы пандемия кезіндегі қоғамдық қолдау және қайырымдылық акциялары туралы есеп. – Нұр-Сұлтан: Әлеуметтік даму министрлігі, 2021. – 48 б.
4. Bekkers R., Wiepking P. A Literature Review of Empirical Studies of Philanthropy: Eight Mechanisms That Drive Charitable Giving // Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly. – 2011. – Vol. 40(5). – P. 924–973.
5. Қазақ халқының 1000 мақал-мәтелі. – Алматы: «Аруна» баспасы, 2010. – 288 б.
6. Мухамеджанова Н.М. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы өзара көмек жүйесі: әлеуметтік-философиялық талдау. – Алматы: Қазақ университеті, 2015. – 176 б.
7. Snyder C.R., Lopez S.J. (Eds.). Handbook of Positive Psychology. – Oxford: Oxford University Press, 2005. – 829 p.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html