Аннотация. Бұл мақалада заманауи білім беру жағдайында химия мұғалімінің педагогикалық құдіреттілігін қалыптастыру мен дамыту мәселелері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты — педагогтың кәсіби дамуының негізгі бағыттарын, оқу процесін ұйымдастырудың тиімді әдіс-тәсілдерін, сондай-ақ оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру жолдарын анықтау. Мақалада теориялық талдау, салыстыру және жалпылау әдістері қолданылды. Негізгі назар мұғалімнің «педагогикалық симфониясына» — оқушымен қарым-қатынастың үш негізгі желісіне (жақсы көру, ынтымақтастық, бірлескен шығармашылық) аударылады. Автор оқытудың материалдық базасын (мұнай-газ және түсті металлургия сияқты салалар) пайдалану арқылы химияны тұрмыспен байланыстырудың маңыздылығын көрсетеді. Нәтижелер көрсеткендей, педагогтың танымдық белсенділікті қамтамасыз ететін инновациялық көзқарасы шәкірттердің тұрақты мотивациясы мен жоғары білім сапасының кепілі болып табылады. Қорытындыда химия пәнін оқытудың тиімділігін арттыру үшін мұғалімнің үздіксіз өзін-өзі жетілдіруі мен жаңа әдістерді іздестіруі қажет екендігі атап өтілген.

Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы формирования и развития педагогической компетентности учителя химии в условиях современного образования. Цель исследования — определить основные направления профессионального роста педагога, эффективные методы организации учебного процесса, а также пути повышения познавательной активности учащихся. В статье использованы методы теоретического анализа, сравнения и обобщения. Основное внимание уделено «педагогической симфонии» учителя — трем ключевым линиям взаимоотношений с учеником (любовь к детям, сотрудничество, совместное творчество). Автор показывает важность связи химии с жизнью через использование материальной базы обучения (такие отрасли, как нефтегазовая и цветная металлургия). Результаты показывают, что инновационный подход педагога, обеспечивающий познавательную активность, является залогом устойчивой мотивации и высокого качества знаний учеников. В заключении отмечена необходимость непрерывного самообразования учителя и поиска новых методов для повышения эффективности преподавания химии.

Кіріспе. Қазіргі білім беру жағдайында мұғалімнің рөлі білім беруді ғана емес, сонымен қатар тұлғаны қалыптастыруды да қамтитын күрделі мәселеге айналды. Химия пәні, табиғи ғылым ретінде, оқушылардың қоршаған материалдық әлемнің құрылымы мен өзгеру заңдылықтарын түсінуіне жол ашады. Бұл ретте пәндік білімнен гөрі педагогикалық шеберлік пен құдірет айтарлықтай маңызға ие болып отыр. Тақырыптың өзектілігі сапалы білім берудің қоғамдық дамуға әсерінің өсуіне, сондай-ақ оқушылардың танымдық қызығушылығын тұрақты ұстау қиындығына байланысты. Теориялық маңыздылығы педагогикалық құдіреттілік ұғымын оқыту процесінің нақты жағдайларымен байланыстыра отырып тереңірек қарастыруға мүмкіндік береді. Практикалық маңыздылығы заманауи мұғалімге оқу процесін ұйымдастырудың тиімді тәсілдері мен әдістері туралы нақты ұсыныстарды әзірлеуде көрінеді. Осы мақаланың мақсаты — химия пәні мұғалімінің педагогикалық құдіреттілігін қалыптастырудың негізгі элементтерін талдау және оқыту сапасын арттыруға бағытталған әдістемелік тәсілдерді ұсыну болып табылады.

Негізгі бөлім. Педагогикалық құдірет дегеніміз — мұғалімнің кәсіби қызметін жоғары деңгейде жүзеге асыруға, білім беру мен тәрбиелеу міндеттерін тиімді шешуге мүмкіндік беретін білім, дағдылар және жеке қасиеттердің кешені. Бұл құбылыс статикалық емес, үздіксіз дамитын динамикалық сипатқа ие. Химия пәні мұғалімі үшін бұл құдірет үш негізгі құрамдас бөліктен тұрады: терең пәндік білім (химиялық заңдар, теориялар, эксперимент әдістері), дидактикалық-әдістемелік дайындық (оқыту технологияларын таңдау және бейімдеу) және коммуникативтік-психологиялық құзырет (оқушымен тиімді өзара әрекеттесу).

Автордың тәжірибесі көрсеткендей, сәтті педагогикалық қызметтің негізі «педагогикалық симфонияға» — үш бағыттағы үйлесімді қарым-қатынасқа негізделеді. Біріншісі — балаларды және өз пәнін шынайы жақсы көру. Бұл эмоционалдық негіз құпия емес, оқушылар оны бірден сезіп, мұғалімге деген сенім мен ықыластың өсуіне ықпал етеді. Екіншісі — оқушылармен теңдік негізіндегі ынтымақтастық пен диалог. Мұнда мұғалім білім берудің бір жақты процесін ұйымдастырушы емес, зерттеу жолындағы серіктес ретінде көрінеді. Үшіншісі — бірлескен шығармашылық ізденіс, яғни жаңа білімді алу үдерісіне белсенді қатысу. Мысалы, химиялық элементтердің табиғатта таралуы, мұнай-газ химиясының негіздері, металлургия сияқты тақырыптарды өз өңірінің нақты мысалдары арқылы қарастыру оқушының қызығушылығын елеулі түрде арттырады. Химия пәнін оқытудың өзектілігін арттырудың маңызды тәсілі — оны тіршілікпен, ел экономикасының нақты салаларымен байланыстыру. Қазақстан Республикасының шикізаттық әлеуеті (мұнай, газ, түсті металдар) химиялық білімнің практикалық құндылығын тікелей көрсететін тақырыптарды оқытуға кең мүмкіндік ашады. Оқушыларға қоршаған әлемнің заттық негізі химиялық элементтер мен олардың қосылыстары екенін, ал отандық өнеркәсіптің бірқатар салалары осы қосылыстарды өңдеуге негізделгенін түсіндіру маңызды. Бұл тәсіл білімге деген мотивацияны арттырып қана қоймай, оқушының азаматтық және патриоттық санасын қалыптастыруға ықпал етеді.

Оқытудың тиімділігі тікелей оқушылардың танымдық белсенділігіне байланысты. Белсенділікті арттыру үшін дәстүрлі сабақ формаларынан (лекция, сұрақ-жауап) гөрі интерактивті әдістерді (проблемалық оқыту, жобалар, тәжірибелік жұмыстар, дебаттар) жиі қолдану қажет. Мысалы, күнделікті өмірде кездесетін химиялық құбылыстарды (темірдің тотығуы, сабынның тазалау әрекеті, қышқыл жаңбырдың пайда болуы) талдау оқушының өзіндік зерттеуші ретінде қатысуын талап етеді. Бұл тәсіл оқушының сыни ойлауын, талдау қабілетін және өз тұжырымдарын негіздеу дағдысын дамытады. Заманауи білім берудегі негізгі міндет — оқушыны белсенді білім алушыға айналдыру. Бұл үшін мұғалім өзінің білім беру қызметін қайта қарауы, яғни дамыта отырып оқыту принципіне көшуі керек. Бұл мұғалімнің рөлін түбетейлей өзгертеді: ол білім көзінен көбірек фасилитаторға, яғни оқыту процесін жеңілдетуші және бағыттаушыға айналады. Бұл көзқарас оқушының дербестігін дамытуға, оның ізденімпаздығы мен жауапкершілігін арттыруға мүмкіндік береді. Технологиялық жаңалықтарды, мысалы, цифрлық зертханалық жұмыстарды, виртуалды эксперименттерді, ақпараттық ресурстарды сабаққа енгізу де осы мақсатқа қызмет етеді.

Сонымен қатар, химия мұғалімінің педагогикалық құдіреттілігі оның ғылыми-әдістемелік белсенділігінсіз толыққанды болып саналмайды. Бұл ғылыми журналдарда жариялану, білім беру инновацияларына қатысу, біліктілігін арттыру курстарында оқу, әдістемелік құралдар әзірлеу сияқты іс-шараларды қамтиды. Мұғалімнің өзін-өзі жетілдіруі тек оның кәсіби деңгейін көтеруді ғана емес, сонымен қатар оқушылар үшін білім алудың мағыналылығын арттыруды көздейді. Оқушылардың жан-дүниесіне жол табу, олардың әрқайсысының жеке басының ерекшелігін ескере отырып, жеке тәрбиелеу тәсілдерін табу — бұл педагогикалық шеберліктің ең жоғарғы көрсеткіші болып табылады.

Қорытынды. Химия пәні мұғалімінің педагогикалық құдіреттілігі — бұл күрделі, көп қырлы және үздіксіз дамитын құбылыс. Ол тек пәндік біліммен шектелмейді, оған дидактикалық шеберлік, психологиялық түсінік, коммуникативтік дағдылар және мұғалімнің жеке қасиеттерінің кешені кіреді. Зерттеу барысында анықталғандай, сәтті оқытудың негізгі шарттарының бірі — бұл автордың «педагогикалық симфония» деп атаған оқушымен қарым-қатынастың үйлесімді жүйесі, ол сүйіспеншілік, ынтымақтастық және шығармашылық негізделеді. Химияны оқытудың тиімділігін арттыру үшін білімнің практикалық маңыздылығын, оның ел экономикасының нақты салаларымен, сондай-ақ оқушының күнделікті өмірімен байланысын үнемі көрсету қажет. Бұл оқушының танымдық мотивациясын арттырып, білімнің маңыздылығын түсінуге ықпал етеді.

Қазіргі білім беру жағдайында мұғалімнің негізгі міндеті оқушыны білім алудың белсенді субъектісіне айналдыру болып табылады. Бұл инновациялық оқыту әдістерін, проблемалық және жобалық технологияларды кеңінен қолдануды, сондай-ақ ақпараттық-коммуникациялық технологияларды білім беру үдерісіне тиімді енгізуді талап етеді. Педагогтың өзіндік дамуы, оның ғылыми-әдістемелік белсенділігі және өзін-өзі жетілдіруге деген ұмтылысы оның кәсіби құдіреттілігінің ажырамас бөлігі болып саналады. Тек осы жағдайда ғана химия пәні мұғалімі оқушылардың санасы мен жан дүниесінде шынайы із қалдыра алады, оларды ғылым мен технологиялардың болашақ дамуына белсенді қатысушылар ретінде дайындай алады.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі. Жалпы білім беретін мектептердегі химия пәнінің оқу бағдарламасы. – Астана, 2022.
2. Сейтқазина Г.С. Педагогикалық шеберлік: теория және практика. – Алматы: Рауан, 2018. – 280 б.
3. Харитонов С.Н. Химияны оқытудың заманауи әдістемесі. – М.: Білім, 2020. – 320 б.
4. Мұратбекова Ж.Ә. Оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру жолдары. // Қазақстан мектебі. – 2021. – №5. – Б. 45-51.
5. Shulman, L.S. Knowledge and Teaching: Foundations of the New Reform. // Harvard Educational Review. – 1987. – Vol. 57, No. 1. – P. 1-22.
6. Hattie, J. Visible Learning for Teachers: Maximizing Impact on Learning. – Routledge, 2012. – 296 p.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html