Аннотация. Бұл мақаланың мақсаты – қоғамда орныққан өтірік туралы моральдық қабылдауды сыни қарау арқылы талдап, оның адам психикасы мен сәйкестік қарым-қатынастарына тигізетін психологиялық әсерін зерттеу. Мақалада өтіріктің функционалдық ролі, оның стресстен қорғау, өзін-өзі сақтау, сәйкестендіруді реттеу және әлеуметтік байланысты сақтау сияқты мүмкін пайдалары психологиялық зерттеулер деректеріне сүйене отырып қарастырылады [1, 2]. Сонымен қатар, созылмалы алдамшылықтың қауіптері, сенімнің бұзылуы және жеке басының когнитивтік диссонансы мәселелері талданған. Зерттеу әдістеріне психология, әлеуметтану саласындағы қолданыстағы теориялық талдау және эмпирикалық деректерге шолу жатады. Нәтижелер өтіріктің белгілі бір психологиялық жеңілдік әкелуі мүмкін болса да, оның пайдасы мен зиянының табиғаты мен тұрақтылығына байланысты екенін көрсетеді. Өтірік қысқа мерзімді көмек көрсету құралы ретінде әрекет ете алады, бірақ оның ұзақ мерзімді денсаулыққа тигізетін әсері мәселелі болып қалады.

Аннотация. Цель данной статьи – критически проанализировать устоявшееся в обществе моральное восприятие лжи, изучив её психологическое воздействие на психику человека и межличностные отношения. В статье рассматриваются функциональные роли лжи, её потенциальные преимущества, такие как защита от стресса, самосохранение, регуляция идентиности и поддержание социальных связей, с опорой на данные психологических исследований [1, 2]. Также анализируются риски хронической лживости, разрушение доверия и когнитивный диссонанс личности. Методы исследования включают теоретический анализ существующих концепций в психологии и социологии, а также обзор эмпирических данных. Результаты показывают, что хотя ложь может приносить определённое психологическое облегчение, её польза или вред зависят от контекста, мотивации и устойчивости. Ложь может выступать в качестве инструмента краткосрочной помощи, но её долгосрочное влияние на здоровье остаётся проблематичным.

Abstract. The purpose of this article is to critically analyze the established moral perception of lying in society by examining its psychological impact on human psyche and interpersonal relationships. The article discusses the functional roles of lying, its potential benefits such as protection from stress, self-preservation, identity regulation, and maintaining social bonds, based on data from psychological studies [1, 2]. The risks of chronic deceit, the erosion of trust, and personal cognitive dissonance are also analyzed. Research methods include a theoretical analysis of existing concepts in psychology and sociology, as well as a review of empirical data. The results indicate that while lying may bring certain psychological relief, its benefit or harm depends on context, motivation, and sustainability. Lying can act as a tool for short-term assistance, but its long-term impact on health remains problematic.

Кіріспе

Өтірік айту – адамзат қоғамының мәңгілік проблемаларының бірі. Дәстүрлі мораль мен діни ілімдер оны теріс құбылыс ретінде бағалайды. Бірақ соңғы онжылдықтардағы психология мен әлеуметтану саласындағы эмпирикалық зерттеулер бұл құбылыстың екіжақты сипатын ашып көрсетті. Талдаудың өзектілігі осында: өтірікті тек қана зиянды әрекет ретінде қарау шектеулі болып шығады. Өмірде ол кең таралған және кейде әлеуметтік омиялықтың, психологиялық тұрақтылықтың құралы ретінде пайдаланылады. Осы тұрғыдан алғанда, өтіріктің адам денсаулығына тигізетін әсерін – оның пайдасы мен зиянын, психологиялық қорғаныс механизмі ретіндегі ролін объективті талдау өзекті әлеуметтік-психологиялық міндет болып табылады.

Негізгі бөлім

Өтірік айту – бұл нақты жағдайды бұрмалау мақсатымен ақиқатқа қайшы келетін ақпаратты қасақана беру [3]. Өтірікті біртекті құбылыс ретінде қарастыруға болмайды. Оның түрлері мен мотивтеріне қарай әсері әлдеқайда ерекшеленеді. Зерттеулер көрсеткендей, пайдалы немесе қорғанысшы өтіріктер (prosocial or altruistic lies) – мысалы, біреудің көңілін көтеру немесе психологиялық жарақаттан сақтау үшін айтылатын өтіріктер – нақты стрессті азайтып, әлеуметтік байланысты нығайта алады [1]. Бұл жағдайда өтірік эмпатияның және әлеуметтік сананың бір түріне айналады.

Өзінің психологиялық жұмысында З.Фрейд қорғаныс механизмдерін сипаттап, олардың ішінде рационализация мен жылжытуды көрсетті – бұл көбінесе іс-әрекетті не сезімді жалған түсіндіру арқылы жүзеге асады, яғни өзіне-өзі алдау түрінде [4]. Бұл процестер шынайы қауіп немесе қиын эмоциялардан психиканы уақытша қорғап, психологиялық тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Өзін-өзі қорғау, құрмет сақтау немесе жеке кеңістікті сақтау үшін айтылатын күнделікті шағын өтіріктер де осы санатына жатады.

Дегенмен, өтірік әрекеті әлеуметтік-мәдени контекстте түсінік табатын нысан ретінде де қарастырылуы тиіс. Қазақтың мәдени кодында өтірік, әсіресе жаппай зиян келтіретін түрі, «абзарлық» түсінігімен тығыз байланысты. Абзарлық – бұл тек жеке емес, әлеуметтік ауқымдағы зиян келтіретін өтірік, өсек-аяң, жел сөз, пыш-пыш тарату [6]. Мұндай әрекеттер қауымның әлеуметтік тігіндерін зақымдап, сенімсіздік атмосферасын қалыптастырады. Қазақ фольклорында абзарлық күнә ретінде қарастырылады, өйткені ол адамдардың арасына сенімсіздік егіп, қарым-қатынастарды түпкілікті бұзады.

Тілдік және мәдени талдау «абзар» ұғымының үш мағыналы омоним екенін көрсетеді. Біріншіден, бұл зат есім ретінде «жаппай, лапас». Екіншіден, етістік ретінде «өсек сөз, абыр-күбір тарату» деген мағынаны білдіреді. Үшіншіден, «қора, аула» және бір түрлі қорғаушы рух – «қора иесі» деген сияқты мифологиялық мағыналарда да қолданылады [7]. Бұл табиғи кеңістік пен сөйлеу әрекеті арасындағы байланысты көрсетеді: жалған ақпарат тарату, абзарлық жасау – бұл мәдени кеңістікті (қауымды) ластаумен теңестіріледі. Осындай мәдени коды бар қоғамда өтіріктің ролі тек психологиялық емес, сонымен қатар әлеуметтік-этикалық өлшемге ие.

Созылмалы өтірік айту, әсіресе «абзарлыққа» айналғанда, тек когнитивтік диссонансты ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік сенімді толығымен бұзылуын тудырады. Ол когнитивтік диссонансқа әкеліп, ынталандыру мен эмоциялық шаршау тудырады [5]. Когнитивтік диссонанс теориясы бойынша (Л. Фестингер), адам өз іс-әрекеттері мен құндылықтары арасындағы сәйкессіздіктен аулақ болуға ұмтылады, ал өтірік жиі осы сәйкессіздікті күшейтеді. Бірақ қауымдық контекстте, абзарлық жасаған адам бір уақытта қоғамның күдікті және жазалайтын көзқарасымен де бетпе-бет келеді.

Статистикалық деректер көрсеткендей, адамдар орта есеппен күніне бірнеше рет, негізінен өз мінез-құлқын түсіндіру немесе біреудің сезімін ойлау мақсатында өтірік айтады [1]. Бұл құбылыстың табиғи және кең таралған сипатын дәлелдейді. Бірақ, өтіріктің жиілігі мен мотивтері мен мәдениетке тәуелді. Абзарлық сияқты түсініктер қоғамдағы ауыр нәтижелі өтіріктерге қатаң шектеу қояды.

Осылайша, өтіріктің адам денсаулығына әсері мотив пен контекстке тәуелді. Қысқа мерзімді перспективада ол психологиялық жеңілдік, стресстен қорғау және әлеуметтік үйлесімділікті қамтамасыз етуі мүмкін. Бірақ ұзақ мерзімді перспективада ол ішкі қайшылықтарды, сенімсіздікті, абзарлық әрекеттер арқылы әлеуметтік ожауды және жеке басының тұтастығының бұзылуын тудыруы ықтимал.

Қорытынды

Өтірік айту құбылысын адам денсаулығына пайдалы немесе зиянды деп бірмәнді бағалау мүмкін емес. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, қорғанысшы мақсатта, әлеуметтік омиялық негізінде және өзін-өзі сақтау үшін айтылатын өтіріктер қысқа мерзімді психологиялық реттеуші ретінде әрекет ете алады, стрессті азайтып, қарым-қатынасты реттейді. Алайда, бұл пайда тұрақты емес және контекстке тәуелді.

Сенім мен адалдық қоғам мен денсаулықтың ұзақ мерзімді негізі болып табылады. Созылмалы және пайдакүнемдік өтірік, әсіресе қазақтың мәдени кодындағы «абзарлық» деп аталатын, қауымдық сенімді бұзатын түрі психологиялық жарақаттар мен әлеуметтік ожаулар тудыруы мүмкін. Абай Құнанбаевтың айтқандай, өтірік – адамды іштей жоятын «дұшпандардың» бірі [8]. Осы тұрғыдан қарағанда, өтірікті денсаулыққа пайдалы деп санауға болатын жағдайлар шектеулі, ал оның адам мен қоғам үшінгі жалпы зияны, әсіресе абзарлық деңгейге көтерілгенде, әлдеқайда терең және тұрақты болып шығады.

Әдебиеттер тізімі

1. DePaulo B.M., Kashy D.A. Everyday lies in close and casual relationships // Journal of Personality and Social Psychology. – 1996. – Vol. 74(1). – P. 63-79.
2. Vrij A., Hartwig M., Granhag P.A. Reading Lies: Nonverbal Communication and Deception // Annual Review of Psychology. – 2019. – Vol. 70. – P. 295–317.
3. Bok S. Lying: Moral Choice in Public and Private Life. – New York: Vintage Books, 1999. – 348 p.
4. Freud S. The Ego and the Mechanisms of Defence. – London: Karnac Books, 1936/1992. – 196 p.
5. Festinger L. A Theory of Cognitive Dissonance. – Stanford: Stanford University Press, 1957. – 291 p.
6. Өскенбай А. Алаш ертегілері. – Алматы: Clever Library, 2025. – 154 б.
7. Тілтаным сөздігі. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 415 б.
8. Абай Құнанбаев. Қара сөздер // Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 2018. – Б. 145-234.
9. Қазақ тілінің түсіндірмелік сөздігі [Электрондық ресурс] – https://wonder.zti.kz/sozdik
10. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html