Аннотация. Бұл мақала орыс тілді мектептердегі оқушылардың қазақ тіліндегі оқу сауаттылығын дамытудың тиімді жолдары мен әдістерін зерттеуге арналған. Мақаланың мақсаты – қазақ тілі оқу сауаттылығын қалыптастырудың заманауи тәсілдерін, оның ішінде факультативтік курстардың, коммуникативтік тәсілдердің және сыни ойлауды дамыту технологияларының рөлін талдау. Зерттеуде талдау, салыстыру, жалпылау және педагогикалық тәжірибені жүйелеу әдістері қолданылды. Нәтижелер оқу сауаттылығын үш аспектіде (түсіну, пайдалану, ойлау) дамытудың маңыздылығын көрсетеді және мәтіндік қызметтерді жүйелі қолдану арқылы оқушылардың функционалдық құзыреттілігін арттыруға болатындығын растайды. Қорытындыда мемлекеттік тілді меңгеру процесінде оқу сауаттылығын дамытудың білім берудің басты мақсатына айналуы қажеттілігі атап өтіледі.

Аннотация. Данная статья посвящена исследованию эффективных путей и методов развития читательской грамотности учащихся на казахском языке в русскоязычных школах. Цель статьи – проанализировать современные подходы к формированию читательской грамотности по казахскому языку, включая роль факультативных курсов, коммуникативных подходов и технологий развития критического мышления. В исследовании использованы методы анализа, сравнения, обобщения и систематизации педагогического опыта. Результаты показывают важность развития читательской грамотности в трех аспектах (понимание, использование, мышление) и подтверждают, что систематическое использование текстовых заданий может повысить функциональную компетентность учащихся. В заключении подчеркивается необходимость превращения развития читательской грамотности в ключевую цель образования в процессе овладения государственным языком.

Abstract. This article explores effective ways and methods for developing students' reading literacy in the Kazakh language in Russian-language schools. The aim of the article is to analyze modern approaches to the formation of reading literacy in the Kazakh language, including the role of elective courses, communicative approaches, and critical thinking development technologies. The research used methods of analysis, comparison, generalization, and systematization of pedagogical experience. The results show the importance of developing reading literacy in three aspects (understanding, use, thinking) and confirm that the systematic use of textual tasks can increase students' functional competence. In conclusion, the necessity of turning the development of reading literacy into a key goal of education in the process of mastering the state language is emphasized.

Кіріспе

Қазақстан Республикасында білім беру жүйесінің негізгі стратегиялық бағыттарының бірі тілдік саясатты іске асыру және екі тілділікті дамыту болып табылады. Мемлекеттік тіл – қазақ тілін тиімді меңгеру барлық оқушылар үшін міндетті талапқа айналды. Бірақ орыс тілді мектептерде оқитын оқушылар үшін қазақ тіліндегі оқу сауаттылығын қалыптастыру күрделі педагогикалық мәселе болып қала береді. Оқу сауаттылығы – бұл жазбаша мәтінді түсіну, бағалау, пайдалану және оған қатысу арқылы мақсаттарына жету үшін онымен әрекеттесу қабілеті [1, б. 34]. Бұл функционалдық сауаттылықтың негізгі компоненті болып табылады, ол жеке тұлғаның әлеуметтік-мәдени өмірге белсенді қатысуына мүмкіндік береді. Тақырыптың өзектілігі мемлекеттік тілді меңгерудің сапасын арттыру қажеттілігімен, сондай-ақ ХХІ ғасырдағы білім берудің халықаралық стандарттарында функционалдық сауаттылықты дамытудың басымдығымен байланысты. Теориялық маңыздылығы оқу сауаттылығын қалыптастырудың әдіснамалық негіздерін зерттеуде, ал практикалық маңыздылығы орыс тілді мектептегі оқушылармен жұмыста тиімді педагогикалық технологияларды әзірлеу мен енгізуде. Бұл мақаланың мақсаты – орыс тілді мектептерде қазақ тілі сабақтарында оқу сауаттылығын дамытудың тиімді жолдары мен әдістерін анықтау және олардың нәтижелілігін талдау.

Негізгі бөлім

Оқу сауаттылығын дамыту жұмысы қазіргі оқу бағдарламаларында және Үкіметтің №988 қаулысымен бекітілген Білім беру мен ғылымды дамытудың 2020-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында басым бағыт ретінде көрсетілген. Оқу сауаттылығы тек оқу дағдысын ғана емес, сонымен қатар мәтінді талдау, сын тұрғысынан бағалау, алынған ақпаратты өмірлік жағдайларда қолдану қабілетін қамтиды [2]. Орыс тілді мектептерде бұл міндетті орындау үшін жүйелі тәсіл қажет, ол қазақ тілі сабақтарының аясынан шығып, арнайы факультативтік курстар мен жобаларды қамтуы мүмкін. Мысалы, 2021 жылдан бастап кейбір мектептерде «Оқу сауаттылығы» факультативтік курсы енгізілді, оның мақсаты оқушылардың қазақ тіліндегі мәтіндермен жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру болып табылады.

Курстың негізгі міндеттері: мемлекеттік тілді терең меңгеру; терминдер мен кәсіби лексикамен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру; тірек сөздер арқылы мәтін мазмұнын қорытындылай білу; әртүрлі мәтін түрлерін ажырата білу және коммуникативтік жағдайларда еркін қатынаса білу. Оқу сауаттылығын дамытудың үш негізгі аспектісі бар: түсіну (мәтінді оқу және түсіну), пайдалану (алынған ақпаратты тәжірибеде қолдану) және ойлау (талдау, салыстыру, қорытынды жасау, сыни тұрғыдан ойлау) [3, б. 78].

Тәжірибе көрсеткендей, осы аспектілерді іске асырудың тиімді тәсілі – мәтіндік қызметтердің жүйелі және әртараптандырылған жинағын қолдану. Берілген мысалда 34 мәтіннен тұратын жинақ пайдаланылады, ол оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, әртүрлі тақырыптарда құрастырылған. Мәтіндермен жұмыс бірнеше кезеңдерден тұрады: алдын ала болжамдар жасау, мәтінді оқу, оқығаннан кейін талдау және рефлексия. Әр кезең оқушының белгілі бір ойлау операцияларын орындауын талап етеді: болжау, салыстыру, себеп-салдар байланыстарын анықтау, пікір білдіру.

Сабақта қолданылатын педагогикалық әдістер мен технологиялар оқушының белсенді қатысуын қамтамасыз етуі тиіс. Осыған мысал ретінде сыни тұрғыдан ойлауды дамыту технологиясын (СТОДТ) атауға болады. Бұл технологияның стратегиялары (мысалы, «Болжамдар картасы», «Сиқырлы үшбұрыш», «Ойлау-жұптасу-бөлісу») оқушыларды мәтінді теренірек талдауға, өз пікірлерін негіздеуге және басқа пікірлермен салыстыруға итермелейді [4]. Осындай әдістер оқу сауаттылығын дамытумен қатар коммуникативтік дағдыларды қалыптастырады, бұл қазақ тілін үйренудің негізгі мақсаты болып табылады.

Тапсырмалардың деңгейлік сипаты да маңызды. Берілген жинақта тапсырмалар күрделене түседі: түсіну деңгейіндегі сұрақтардан (фактілерді табу, негізгі ойды анықтау) пайдалану және талдау деңгейіндегі күрделі тапсырмаларға дейін (мәтін идеясын өмірмен байланыстыру, рефлексия жасау, өз шешімін негіздеу). Бұл әр оқушының даму деңгейіне сай келетін жекелендірілген тәсілді қолдануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, тапсырмалардың мазмұны оқушылардың күнделікті өміріне жақын тақырыптарды (отбасы, достық, білім, спорт, табиғат) қамтуы қажет, бұл олардың танымдық қызығушылығын арттырады.

Ата-аналармен жұмыс осы процестің маңызды бөлігі болып табылады. Қазақ тіліндегі оқу сауаттылығын отбасылық ортада қолдау мектептен тыс уақытта тілдік ортаны жасауға ықпал етеді. Мұғалімдер ата-аналарға арналған ұсыныстар әзірлеп, оларды қазақ тіліндегі кітап оқу, бірлесіп тапсырмалар орындау сияқты жәбірлендірілген жобаларға тартуы мүмкін. Бұл балалардың тілді меңгеру процесіне отбасының қатысуын арттырып, оқу сауаттылығын дамытудың тиімділігін арттырады [5].

Қорытынды

Жүргізілген талдау орыс тілді мектептерде қазақ тіліндегі оқу сауаттылығын дамытудың кешенді және жүйелі тәсілді талап ететінін көрсетті. Осы бағыттағы жұмыс тек қазақ тілі сабағының шеңберінде ғана емес, арнайы факультативтік курстар мен жобалар арқылы жүргізілуі тиіс. Нәтижелердің дәлелділігі педагогикалық тәжірибе нәтижелерімен расталады, оған сәйкес мәтіндік қызметтерді жүйелі қолдану оқушылардың тек оқу дағдыларын ғана емес, сонымен қатар сыни тұрғыдан ойлау, талдау және шығармашылық қабілеттерін де дамытады. Автордың анықтаған тиімді жолдарына мыналар жатады: әртүрлі деңгейдегі мәтіндік материалдарды жүйелі пайдалану; оқу сауаттылығының үш аспектісін (түсіну, пайдалану, ойлау) тең қалыптастыру; сыни ойлауды дамыту технологияларын енгізу; оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеретін жекелендірілген тәсілді қолдану; ата-аналарды білім беру процесіне белсенді тарту. Осындай кешенді жұмыстың нәтижесінде оқушылар қазақ тілін тек мектеп пәні ретінде ғана емес, өз қажеттіліктері мен мақсаттары үшін қолдана алатын құрал ретінде қабылдай бастайды, бұл мемлекеттік тілді меңгерудің шынайы тиімділігіне әкеледі.

Әдебиеттер тізімі

1. Нұрғалиева Р.Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2020. – 288 б.
2. Қазақстан Республикасы Білім беру мен ғылымды дамытудың 2020-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. – Нұр-Сұлтан, 2019.
3. Жумагулова К.Т. Оқу сауаттылығын қалыптастыру: теория мен практика. // «Қазақстан мектебі» журналы. – 2021. – №5. – Б. 76-83.
4. Fisher, R. Teaching Children to Think. 2nd Edition. – Cheltenham: Nelson Thornes, 2005. – 268 p.
5. Vygotsky, L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge: Harvard University Press, 1978. – 159 p.
6. OECD. PISA 2018 Results (Volume I): What Students Know and Can Do. – Paris: OECD Publishing, 2019. – 354 p.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html