Аннотация (қазақ тілінде): Бұл мақала оқыту мен оқу процесіндегі жаңа педагогикалық әдістердің (коучинг, диалогтік оқыту) мұғалімдердің кәсіби тәжірибесіне әсерін зерттеуге арналған. Зерттеудің мақсаты – заманауи білім беру контекстінде жекелеген инновациялық тәсілдердің мұғалімдердің кәсіби құзыреттілігі мен іс-тәжірибесін трансформациялаудағы рөлін анықтау. Жұмыста әдебиеттерді талдау, педагогикалық тәжірибені жалпылау, бақылау және коучинг сессияларының нәтижелерін сипаттау әдістері қолданылды. Нәтижелер жаңа әдістерді (мысалы, «жас ерекшеліктеріне сай оқыту», «диалогтік оқыту») жүйелі түрде енгізу мұғалімдердің шығармашылық белсенділігін, ынтымақтастық дағдыларын және оқушылармен өзара әрекеттесу сапасын арттыратынын көрсетеді. Қорытындыда мұғалімдердің үздіксіз кәсіби дамуында инновациялық тәжірибе алмасудың маңыздылығы көрсетілген.

Аннотация (на русском языке): Данная статья посвящена исследованию влияния новых педагогических методов в преподавании и обучении (коучинг, диалогическое обучение) на профессиональный опыт учителей. Цель исследования – определить роль отдельных инновационных подходов в трансформации профессиональной компетентности и практики учителей в контексте современного образования. В работе использованы методы анализа литературы, обобщения педагогического опыта, наблюдения и описания результатов коучинговых сессий. Результаты показывают, что системное внедрение новых методов (например, «обучение с учётом возрастных особенностей», «диалогическое обучение») повышает творческую активность учителей, навыки сотрудничества и качество взаимодействия с учащимися. В заключении показана важность обмена инновационным опытом для непрерывного профессионального развития педагогов.

Кіріспе

Қазіргі білім беру кеңістігінде мұғалімнің рөлі білім берушіден гөрі оқу үдерісінің әрлеушісі, мотиваторы және кәсіби дамуындағы серіктесіне айналуда. Бұл өзгеріс дәстүрлі әдіс үлгілерінен ауысу мен оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдерді (инновациялық технологиялар, коучинг, әрлеуші бағалау, диалогтік оқыту) белсенді меңгеруді талап етеді. Тақырыптың өзектілігі Қазақстанның білім беру жүйесін жаңғырту стратегиясымен және оқушылардың жеке қажеттіліктері мен жас ерекшеліктеріне бағытталған білім беру моделіне өту қажеттілігімен байланысты. Теориялық маңыздылығы жаңа әдістердің мұғалім тәжірибесіне әсерін жүйелі түрде зерттеуде, ал практикалық маңыздылығы – оқу-әдістемелік жұмысты жандандыру мен мұғалімдердің кәсіби дамуына бағытталған нақты тәжірибені ұсынуда жатыр [1, б. 22]. Коучинг пен әрлеуші тәжірибе алмасу сияқты тәсілдер мұғалімдердің рефлексивті ойлауын дамытып, оларды өз тәжірибесін сын тұрғысынан талдауға бағыттайды.

Негізгі бөлім

Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі үш компоненттен тұрады: кәсіби білім, кәсіби дағдылар мен іс-әрекеттер, сондай-ақ кәсіби-жеке қасиеттер. Жаңа әдіс-тәсілдерді енгізу осы компоненттердің барлығына кешенді әсер етеді. Біріншіден, олар мұғалімнің білім көлемін жаңа педагогикалық көзқарастар, технологиялар мен оқу стратегияларымен толықтырады. Екіншіден, олар іс-тәжірибесін өзгертеді, сабақты жоспарлау мен өткізудің жаңа формаларын енгізуге мәжбүрлейді. Үшіншіден, олар мұғалімнің қасиеттерін (икемділік, шығармашылық, сыни тұрғыдан ойлау) дамытады.

Зерттеу барысында екі негізгі инновациялық тәсіл – коучинг пен диалогтік оқыту – қолданылды және олардың мұғалім тәжірибесіне әсері бағаланды. Коучинг – бұл кәсіби өсу мен жеке мәселелерді шешуді қолдауға бағытталған ынтымақтастық процесі. Мектеп ішінде өткізілген коучинг сессияларының тақырыптары ретінде «Жас ерекшеліктерін ескере отырып оқыту мен оқу» және «Диалогтік оқыту» таңдалды. Бірінші коучинг мұғалімдерге балалардың даму кезеңдерінің ерекшеліктерін, олардың танымдық және эмоционалдық қажеттіліктерін түсінуге, сондай-ақ сабақта осы ерекшеліктерді ескеретін тапсырмалар мен стратегияларды таңдауға көмектесті [2, б. 45]. Сессияға қатысқан мұғалімдердің пікірлері бойынша, бұл тәжірибе оларға сабақты жоспарлауда және оқушылармен өзара әрекеттесуде жаңа көзқарас ашып берді.

Коучинг процесінің нәтижелерін талдау келесі оң өзгерістерді анықтауға мүмкіндік берді: мұғалімдердің оқушылардың жас ерекшеліктеріне деген сезімталдығының артуы; топтық жұмысты ұйымдастырудағы ынтымақтастық пен өзара түсіністіктің күшеюі; сабақ барысында оқушының белсенді рөліне ауысуға деген дайындықтың артуы. Коучинг тек теориялық білім беруден гөрі, практикалық тапсырмалар мен рефлексия арқылы жүзеге асырылды, бұл оның тиімділігін арттырды.

Екінші коучинг сессиясы «Диалогтік оқыту» тақырыбына арналды. Дәстүрлі оқыту модельдерінде диалог көбінесе мұғалімнің сұрақтарына оқушының жауап беруімен шектеледі. Диалогтік оқыту бұл шектен тыс шығып, оқушылар мен мұғалім арасындағы шынайы ой-пікір алмасуын, бірлескен мағына құруды қолдайды. Н. Мерсердің пікірінше, диалог – бұл бірлесіп білім құру процесі, онда барлық қатысушылар белсенді серіктес болып табылады [3, p. 78]. Коучинг барысында «Ақылдың алты қалпағы» сияқты әдістер арқылы диалогтың түрлері мен оны сабақта тиімді қолдану жолдары талқыланды.

Бұл тәжірибенің нәтижесінде мұғалімдер дәстүрлі «сұрақ-жауап» форматынан шыға отырып, оқушыларды шынайы талқылауға, пікірталасқа, өз көзқарастарын негіздеуге шақырудың маңыздылығын түсінді. Сабақта диалог арқылы оқушылар тек жауап беріп қоймай, ойлау мен коммуникация дағдыларын дамытады, білімді белсенді түрде құрастырады. Бұл өзгеріс мұғалім тәжірибесінде сабақтың дидактикалық дизайнын толығымен қайта қарауға итермеледі.

Жаңа әдістерді енгізу мұғалімдердің кәсіби рефлексиясының деңгейін арттырады. Коучинг сессияларынан кейін мұғалімдер өз сабақтарын, оқушылармен қарым-қатынасын, пайдаланған әдістерін сыни тұрғыдан бағалай бастады. Бұл рефлексивтік практика олардың кәсіби өсуінің негізгі қозғаушы күшіне айналды. Халықаралық зерттеулер де бірлескен оқыту мен коучинг сияқты коллаборативті тәсілдердің мұғалімдердің өзін-өзі тиімді бағалауы мен іс-тәжірибесін жақсартуына ықпал ететінін көрсетеді [4, p. 112].

Дегенмен, жаңа әдістерді енгізу кезінде бірқатар қиындықтар да туындайды. Оларға қабылдаушылықтың жоқтығы (кейбір мұғалімдердің өзгеріске қарсылығы), уақыттың жетіспеушілігі (коучинг пен жоспарлауға қосымша уақыт қажеттілігі) және бастапқыда тиімділіктің төмендігі жатады. Бұл қиындықтарды жеңу үшін мектеп әкімшілігінің қолдауы мен үздіксіз мотивация қажет.

Жаңа әдістердің мұғалім тәжірибесіне әсері тек оның іс-әрекетімен шектелмейді. Бұл өзгеріс оқушылармен қарым-қатынас сапасына да тікелей әсер етеді. Жас ерекшеліктерін ескере отырып жұмыс істеу оқушының танымдық және эмоционалдық қажеттіліктеріне жауап береді, ал диалогтік оқыту оның сабақтағы субъективтік позициясын нығайтады. Сонымен, мұғалім тәжірибесінің трансформациясы оқу-тәрбие процесінің барлық сапасын жақсартуға әкеледі [5, б. 91].

Қорытынды

Оқыту мен оқудағы жаңа әдістерді (коучинг, диалогтік оқыту, жас ерекшеліктерін ескере отырып оқыту) жүйелі түрде енгізу мұғалімнің кәсіби тәжірибесіне терең және көп қырлы әсер етеді. Бұл әсер мұғалімнің білімінің кеңеюінде, іс-тәжірибесінің өзгеруінде және жеке қасиеттерінің дамуында көрінеді. Коучинг сияқты коллаборативті формалар мұғалімдердің рефлексивті ойлауын дамытып, оларға өз тәжірибесін сын тұрғысынан талдауға мүмкіндік береді. Диалогтік оқыту оқушы мен мұғалім арасындағы әрекеттесудің сапасын түбегейлі өзгертеді. Аталған инновациялардың тиімділігі олардың жүйелі және ұзақ мерзімді сипатта жүзеге асырылуына, сондай-ақ мектеп әкімшілігінің қолдауына байланысты. Мұғалімнің кәсіби дамуы – бұл статикалық емес, үздіксіз үдеріс. Жаңа әдістерді меңгеру және оларды тәжірибеге енгізу осы үдерістің қозғаушы күші болып табылады, бұл өз кезегінде оқушылардың оқу нәтижелері мен жан-жақты дамуына оң әсер етеді. Болашақта мұғалімдер арасындағы инновациялық тәжірибе алмасуды ұйымдастырудың нысандарын кеңейту және цифрлық коучинг платформаларын дамыту маңызды болып саналады.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. «Білім беруді дамытудың 2020-2025 жылдарға арналған тұжырымдамасы». – Нұр-Сұлтан, 2019.
2. Рысбекова Л.К. Коучинг – мұғалімнің кәсіби өсуінің тиімді құралы // Қазақстан мектебі. – 2021. – № 5. – Б. 44-49.
3. Mercer, N., & Dawes, L. The Study of Talk Between Teachers and Students, from the 1970s Until the 2010s. Oxford Review of Education, 2014, 40(4), 430-445.
4. Knight, J. Instructional Coaching: A Partnership Approach to Improving Instruction. – Thousand Oaks, CA: Corwin Press, 2007. – 256 p.
5. Әбдіғапбарова У.М. Диалогтік оқыту технологиясы: теориясы мен тәжірибесі. – Алматы: Білім, 2020. – 168 б.
6. Alexander, R. J. Towards Dialogic Teaching: Rethinking Classroom Talk. – 4th ed. – York: Dialogos, 2017. – 60 p.
7. Darling-Hammond, L., Hyler, M. E., & Gardner, M. Effective Teacher Professional Development. Palo Alto, CA: Learning Policy Institute, 2017. – 72 p.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html