Аннотация (қазақ тілінде): Бұл мақала жалпы білім беретін мектептерде оқушылардың эстетикалық мәдениетін көрме қызметі арқылы дамытудың педагогикалық әлеуетін зерттеуге арналған. Зерттеудің мақсаты – көрмелердің экспозициялық-көрнекі ортасының оқушылардың эстетикалық қабылдауын, талғамын және шығармашылық белсенділігін қалыптастырудағы рөлін анықтау, оқу-тәрбие процесінде оны пайдаланудың тиімді тәсілдерін ұсыну. Жұмыста әдебиеттерді талдау, жүйелеу, педагогикалық бақылау және тәжірибені жалпылау әдістері қолданылды. Нәтижесінде көрме қызметінің оқушының рухани-адамгершілік, танымдық және эмоционалды дамуына кешенді әсер ететіні, оның педагогикалық әлеуетін толық игеру үшін мектеп пен мұражайдың бірлескен жүйелі жұмысының қажеттілігі анықталды. Қорытындыда көрмені оқушылардың эстетикалық мәдениетін дамытудың интегралдық құралы ретінде пайдаланудың тиімділігі көрсетілген. Мақалада формулалар қолданылмаған. Әдебиетке сілтемелер мәтінде көрсетілген [1–6].

Аннотация (на русском языке): Данная статья посвящена исследованию педагогического потенциала музейной деятельности в развитии эстетической культуры учащихся общеобразовательных школ. Цель исследования – определить роль экспозиционно-наглядной среды музеев в формировании эстетического восприятия, вкуса и творческой активности учащихся, предложить эффективные способы её использования в учебно-воспитательном процессе. В работе использованы методы анализа литературы, систематизации, педагогического наблюдения и обобщения опыта. В результате установлено, что музейная деятельность комплексно влияет на духовно-нравственное, познавательное и эмоциональное развитие ученика, а для полного раскрытия её педагогического потенциала необходима совместная системная работа школы и музея. В заключении показана эффективность использования музея как интегрального инструмента развития эстетической культуры учащихся. В статье не используются формулы. Библиографические ссылки даны в тексте [1–6].

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде жас ұрпақты тұтас тұлға ретінде, оның рухани-адамгершілік және эстетикалық қасиеттерін дамытуды негізгі мақсаттардың біріне айналдыру. Эстетикалық мәдениет – адамның өмір мен өнердегі сұлулықты түсіну, бағалау және жарату қабілетінің интегралдық көрінісі. Оның қалыптасу процесі күрделі және көп қырлы, оған білім беру ортасы, отбасы, мәдениет орталықтары мен бұқаралық ақпарат құралдары әсер етеді [1, б. 15]. Бұл контексте көрмелер мен галереялар мәдени құндылықтардың тікелей тасымалдаушысы, эстетикалық тәжірибенің бай көзі ретінде ерекше рөлге ие. Тақырыптың өзектілігі көрме қызметінің педагогикалық әлеуетін жеткілікті пайдаланбаумен, оның мектеп оқу бағдарламасымен жүйелі интеграциясының жетілмегендігімен байланысты. Зерттеудің теориялық маңыздылығы эстетикалық тәрбие мен музей педагогикасының шекарасындағы жаңа әдістемелік тәсілдерді іздеуде, ал практикалық маңыздылығы – оқушылардың эстетикалық мәдениетін дамытудың тиімді моделін құру үшін нақты ұсынымдар әзірлеуде жатыр.

Негізгі бөлім

Эстетикалық мәдениеттің құрылымында келесі компоненттерді ажыратуға болады: эмоционалды-сезімтал (сұлулыққа деген сезімталдық, әсерлену қабілеті), интеллектуалды-білімдік (көркем өнер туындылары туралы білім, тарихи-мәдени контекстті түсіну) және белсенділік-шығармашылық (өздігінен эстетикалық бағалау және шығармашылық іс-әрекетке қабілеттілік). Көрме қызметі осы компоненттердің барлығына кешенді әсер етуге қабілетті.

Көрменің оқу-тәрбие процесіндегі рөлін арттыратын бірқатар ерекшеліктері бар. Біріншіден, бұл шынайылық және документтілік принципі: оқушылар тарихи оқиғалардың, мәдениет ескерткіштерінің нақты нысандарымен, түпнұсқа туындылармен тікелей танысады, бұл олардың эмоционалды әсері мен танымдық қызығушылығын арттырады. Екіншіден, көрнекілік және көп сезімділік: экспонаттарды көру, кейде тию, есту мүмкіндігі ақпаратты терең және есте сақталатын етеді. Үшіншіден, топтық өзара әрекеттесу мүмкіндігі: экскурсиялар, пікірталастар, жобалар түріндегі жұмыс балалардың коммуникативтік дағдыларын дамытады.

Көрме арқылы эстетикалық мәдениетті дамытудың тиімділігі оның жүйелі және мақсатты ұйымдастырылуына байланысты. Тәжірибе көрсеткендей, бұл үдерісті келесі кезеңдерге бөлуге болады:

1. Дайындық кезеңі (сабақтан тыс): Оқушыларды көрмеге баруға психологиялық және мазмұндық жағынан дайындау. Бұл тақырып бойынша қысқаша лекция, дискуссия, кітаптармен немесе цифрлық ресурстармен жұмысты қамти алады. Мақсаты – қызығушылық тудыру және базалық білім беру.
2. Тікелей өзара әрекеттесу кезеңі (көрмеде): Экскурсия, сұрақтарға жауап іздеу арқылы өздігінен зерттеу, творчестволық тапсырмаларды орындау («Ең әсерлі экспонатты таңдаңыз және себебін түсіндіріңіз», «Бұл көріністі суретке түсіріңіз»). Маңыздысы – баланың белсенді позициясын қамтамасыз ету, оны бақылаушыдан қатысушыға айналдыру.
3. Рефлексия және жобалау кезеңі (мектепте): Көріп-білгендерін талқылау, эссе жазу, презентация дайындау, өз көрме сынақтарын (сыныптық, мектептік) ұйымдастыру. Бұл кезең алған әсерлер мен білімді жүйелеуге, оларды жеке тәжірибеге айналдыруға мүмкіндік береді [2, б. 58].

Тиімділік үшін көрме жұмысы оқу пәндерімен (әдебиет, тарих, бейнелеу өнері, география) тығыз байланыста жүргізілуі тиіс. Мысалы, ұлттық тарих сабағында тарихи-өлкетану мұражайына сапар, әдебиет сабағында жазушының әдеби-мемориалдық мұражайына бару материалды түсінуді тереңдетеді. Көрме қызметкерлері мен мұғалімдердің бірлескен жоспарлауы мұндай интеграцияның сәттілігінің кепілі болып табылады.

Халықаралық тәжірибе (мысалы, регрессивті педагогикада немесе Монтессори әдістемесінде) мұражайдың білім беру ортасы ретіндегі маңыздылығын растайды. Зерттеулер мұражайға сапардың оқушылардың сыни ойлауын, зерттеу дағдыларын және мәдени сананы дамытуға ықпал ететінін көрсетеді [3, p. 102]. Бұл тәжірибе көрмелерді «тірі сабақтардың» алаңына айналдыруға бағытталған. Қазақстан контекстінде мәдени мұраны қорғау мен насихаттау мемлекеттік деңгейдегі басымдық болып табылады. Отандық көрмелерде ұлттық өнердің, қолөнердің, тарихи артефактілердің бай қоры жинақталған. Дегенмен, оқушылардың көпшілігі мұражайларға реттік экскурсиялар шеңберінде немесе жеке барып, жүйелі түрде бармайды. Сондықтан, мектеп ішінде «сыныптық мұражайларды», «тақырыптық көрмелерді» (мысалы, «Қазақтың ұлттық киімдері», «Ежелгі өнер» тақырыбында) ұйымдастыру өте тиімді. Мұнда оқушылар экспонаттарды жинауға, жүйелеуге, қорғауға және экскурсия жүргізуге тікелей қатысады, бұл олардың танымдық белсенділігін, жауапкершілік сезімін және мақтаныш сезімін арттырады. Көрме қызметінің эстетикалық тәрбиеге әсері екі негізгі бағытта жүзеге асады: танымдық (өнер туындылары туралы білім, оларды талдау әдістемесі) және эмоционалды-құндылықтық (сұлулыққа деген сезімталдықты, бағалау қабілетін дамыту). Көрме экспозициясы арқылы оқушы сұлулық өлшемдерінің әртүрлілігімен танысады, өз талғамын қалыптастырады, тарихи контекст пен авторлық ойды түсінуге үйренеді. Бұл процесс жеке тұлғаның ішкі әлемінің дамуына тікелей әсер етеді [4, б. 77].

Қорытынды

Көрме қызметі – оқушылардың эстетикалық мәдениетін дамытудың өте бай, бірақ әлі де жеткіліксіз пайдаланылып жатқан ресурсы. Оның педагогикалық әлеуеті шынайылық, көрнекілік, көп сезімділік және жүйелілік сияқты ерекшеліктерінде жатыр. Көрмені оқу-тәрбие процесіне тиімді интеграциялау үшін мектеп пен мұражай арасындағы ынтымақтастықты нығайту, оқытушылар мен музей қызметкерлерінің бірлескен жоспарлауын ұйымдастыру, сондай-ақ сабақтан тыс іс-шаралар мен жобаларды белсенді енгізу қажет. Оқушының көрмедегі белсенді рөлін арттыру, оны танымдық ізденіс пен шығармашылық процестің субъектісіне айналдыру маңызды. Осындай кешенді тәсіл оқушылардың тек эстетикалық талғамын ғана емес, сонымен бірге отансүйгіштік, тарихи санасын, сыни ойлауын дамытуға ықпал етеді. Болашақта білім беру жүйесінде көрме педагогикасының әдістемелік негіздерін одан әрі әзірлеу және цифрлық технологияларды (виртуалды экскурсиялар, интерактивті экспозициялар) пайдалана отырып, оқушылардың эстетикалық мәдениетін дамытудың заманауи модельдерін құру қажет.

Әдебиеттер тізімі

1. Мейрамов Н.М. Эстетикалық мәдениеттің қалыптасу негіздері. – Алматы: Талап, 2015. – 75 б.
2. Сластенин В.А., Исаев И.Ф., Шиянов Е.Н. Педагогика: оқулық. – М.: Академия, 2013. – 576 б.
3. Hooper-Greenhill, E. Museums and Education: Purpose, Pedagogy, Performance. – London: Routledge, 2007. – 256 p.
4. Қалиев С. Оқушылардың жеке тұлғасын қалыптастырудың теориялық негіздері. – Алматы: Білім, 2002. – 120 б.
5. Falk, J.H., Dierking, L.D. The Museum Experience Revisited. – London: Routledge, 2016. – 416 p.
6. Алмаханова Х. Жас өспірімдерге эстетикалық тәрбие: Әдістемелік нұсқау. – Алматы: Жайран, 1990. – 42 б.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html