Аннотация: Бұл мақала оқу-тәрбие үрдісінде оқушыларды келешектегі еңбек нарығының талабына сай заманауи мамандықтарға дайындау мәселесіне арналған. Зерттеудің мақсаты – технологиялық құбылыстар мен жасанды интеллект дәуіріндегі мамандықтарды таңдау мен даярлау процесіндегі негізгі қиындықтарды талдау және оларды шешудің тиімді тәсілдерін, соның ішінде авторлық кәсіптік бағдар бағдарламасын әзірлеу тәжірибесін ұсыну. Жұмыста танымдық талдау, тәжірибе жүйелеу және сараптама әдістері қолданылды. Негізгі нәтижелер ретінде оқушылардың кәсіптік таңдау дағдыларын дамыту үшін авторлық бағдарламаның тиімділігі мен оның оқушылардың жаңа мамандықтарды тану деңгейі мен таңдау саналылығын арттырудағы рөлі көрсетілді [1, 3]. Қорытындыда, оқу жүйесінде үздіксіз кәсіптік бағдар беруді біріктіру, цифрлық технологияларды қолдану және әртүрлі білім беру деңгейлеріндегі тәжірибелерді біріктіру арқылы ғана оқушыларды болашақтағы табысты кәсіби жолға тиімді дайындауға болатыны атап өтілген.

Аннотация: Данная статья посвящена проблеме подготовки учащихся к современным профессиям, соответствующим требованиям будущего рынка труда, в учебно-воспитательном процессе. Цель исследования – проанализировать основные трудности в процессе выбора и подготовки профессий в эпоху технологических изменений и искусственного интеллекта и предложить эффективные пути их решения, в том числе опыт разработки авторской программы профессиональной ориентации. В работе использованы методы когнитивного анализа, систематизации опыта и экспертизы. В качестве основных результатов показана эффективность авторской программы для развития профессиональных навыков выбора у учащихся и ее роль в повышении уровня осведомленности о новых профессиях и осознанности выбора [1, 3]. В заключении подчеркивается, что эффективная подготовка учащихся к успешной профессиональной карьере в будущем возможна только путем интеграции непрерывной профессиональной ориентации в учебную систему, использования цифровых технологий и объединения опыта на различных уровнях образования.

Кіріспе

Қазіргі әлем технологиялық прогрестің жаңа сатысына көшіп, цифрландыру, жаңа технологиялар және жаһандану қарқыны адамзат тарихында бұрын болмаған деңгейге жетті. Бұл өзгерістер еңбек нарығын терең трансформациялауда, көптеген дәстүрлі мамандықтар жойылып, олардың орнын жаңа, бұрын болмаған кәсіптер басады [1, б. 15]. Болашақта жұмыс істейтін ұрпақтың сәттілігі олардың осы динамикалық өзгерістерге бейімделе білуіне, «soft skills» (ұйымдастырушылық, сыни ойлау, коммуникация) пен «hard skills» (нақты техникалық біліктер) теңгерімін дамыта білуіне тәуелді. Дегенмен, Қазақстандағы білім беру жүйесі әлі де бұл шапшаң дамуға бірқатар қиындықтарға тап болуда: оқушылардың кәсіптік бағдар беру жүйесінің әлсіздігі, болашақ мамандықтар туралы ақпараттың жетіспеушілігі және оқыту бағдарламаларының заманауи еңбек нарығының талабына сай келе алмауы. Осыған байланысты, бұл мақаланың мақсаты – оқушыларды заманауи мамандықтарға дайындаудың өзекті мәселелерін талдау және оқу процесінде жасанды интеллект пен жаңа технологиялар дәуіріне сай кәсіптік бағдар беруді тиімді ұйымдастырудың жолдарын ұсыну. Тақырыптың өзектілігі соңғы зерттеулер бойынша Қазақстанда жоғары білімді жас мамандардың 70%-ға жуығы өз мамандығы бойынша жұмыс істемейтінімен дәлелденеді, бұл кәсіптік бағдар беру мен білім берудің тиімділігі туралы өзекті сұрақ туғызады.

Негізгі бөлім

Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – оқушының болашақ кәсіби орнын дұрыс таңдауына жәрдемдесу. Бұл міндетті орындау үшін оқу үрдісіне тұрақты және сапалы кәсіптік бағдар беру жұмыстарын енгізу қажет. Авторлық тәжірибеде 10-сынып оқушыларына арналған «Мамандық таңдау – маңызды іс: XXI ғасырдың перспективалық мамандықтары» бағдарламасы әзірленді және енгізілді. Оның әзірленуі «2021-2022 оқу жылында Қазақстан Республикасының орта білім беру ұйымдарында оқу процесін ұйымдастырудың ерекшеліктері туралы» әдістемелік нұсқаулықтағы оқушыларды кәсіптік бағдарлауға арналған ұсынымдарды негізге алды.

Бағдарламаның негізгі мақсаты оқушыларды заманауи еңбек нарығының талабына сай мамандықтар туралы хабардар ету, оларға мамандық таңдаудың тиімді тәсілдерін ұсыну және жеке қабілеттері мен қоғамдық қажеттіліктерді сараптау дағдыларын дамыту болды. Бағдарламаның құрылымы келесі міндеттерді шешуге бағытталған:

1. Кәсіп таңдаудың негізгі критерийлерін (қызығушылықтар, қабілеттер, еңбек нарығының сұранысы, құндылықтар) анықтау және талдау [2, б. 88].
2. Автоматтандыру мен жаңа технологиялар әсерінен жойылатын мамандықтарды тану.
3. Жасанды интеллект (ЖИ) дәуірінде пайда болатын перспективалық мамандықтардың (мысалы, ЖИ этикасы мен аудиті, циклдық экономика дизайнері, цифрлық денсаулық кеңесшісі) сипаттамасы мен мүмкіндіктерін зерттеу.
4. Әртүрлі салаларда (экология, цифрлық технологиялар, биоинженерия) пайда болатын жаңа мамандықтарды талдау.
5. Жеке кәсіби жобаны әзірлеуге және шешім қабылдауға қолдау көрсету.

Бағдарлама аптасына 1 сағаттан (жылына 34 сағат) орындалып, келесідей инновациялық элементтерді қамтыды: нақты кәсіп иелерімен кездесулер, IT-компанияларға экскурсиялар, онлайн-кәсіп тесттері мен платформаларын пайдалану, кейс-стадилер мен рөлдік ойындар. Мұндай тәсіл оқушыларға теориялық білім ғана емес, сонымен қатар тәжірибелік байланыс пен өзін-өзі тану мүмкіндігін берді.

Бағдарламаны жүзеге асыру барысында анықталған негізгі проблемалардың бірі – оқушылардың болашақтағы мамандықтар туралы нақты түсінігінің болмауы. Көбісі тек медицина, заң және педагогика сияқты дәстүрлі мамандықтарды біледі, ал робототехника, киберқауіпсіздік немесе экожүйелік инженерия сияқты салалар оларға бейтаныс болып қалады. Сонымен қатар, ата-аналар мен мұғалімдердің бұл саладағы білімінің шектеулілігі байқалды, бұл кәсіптік бағдар беру жұмысын қиындатады. Осы проблемаларды шешу үшін бағдарламада Worldskills халықаралық қозғалысының, «Атлас жаңа мамандықтар» сияқты ресурстардың, сондай-ақ еңбек нарығының даму болжамдарын зерттейтін компаниялардың (McKinsey, PwC) есептерінің материалдары кеңінен қолданылды [3].

Бағдарламаның нәтижелерін бағалау көрсеткендей, оқушылардың жаңа мамандықтарды тану деңгейі айтарлықтай өсті. Олар жаңа мамандықтардың пайда болу себептерін түсінді, олардың артықшылықтарын талдай алды, сонымен қатар таңдау процесінде негізгі рөлді жеке қабілет пен қызығушылықтар ойнайтынын түсінді. Сонымен қатар, олар еңбек нарығындағы өзгерістерді тұрақты бақылаудың маңыздылығын меңгерді.

Қорытынды

Оқушыларды заманауи мамандықтарға дайындау – бұл бір реттік акт емес, үздіксіз, кешенді және білім берудің барлық сатыларына интеграцияланған процесс. Жасанды интеллект пен цифрлық трансформация заманында мектептің рөлі жай ғана білім беру ғана емес, сонымен қатар оқушының өзін-өзі тануын, икемділігін және өз бетінше оқу дағдыларын дамыту болып табылады. Авторлық бағдарламаның тәжірибесі оқушыларды перспективалық мамандықтармен таныстырудағы тиімділігін көрсетті, бірақ оның нәтижелері тек жеке тәжірибемен шектеліп қалмауы керек. Болашақта ұлттық деңгейде заманауи мамандықтар туралы білім беруді жүйелі енгізу, оқу бағдарламаларын жаңарту, мұғалімдердің білімін арттыру және білім беру жүйесі мен бизнес-қауымдастықтың тығыз ынтымақтастығын қамтамасыз ету қажет. Сонымен қатар, кәсіптік бағдар беру жұмысын бастау мектеп жасынан әлдеқайда ертерек, тіпті бастауыш сыныптан басталуы тиіс. Тек бұл жағдайда ғана біз оқушыларды болашаққа дайындауға қол жеткізе аламыз, олар тек технологияларды пайдаланушы ғана емес, сонымен қатар жаңа технологиялық шындықты құрастырушылар, жаңа мамандықтардың негізін салушылар бола алады. Болашақ еңбек нарығының талабы – бұл тек білім беру сапасын арттыру емес, сонымен қатар оқушыларды болашаққа, ондағы өзгерістерге және оны құруға дайындау.

Әдебиеттер тізімі

1. Фрей Э. Технологиялар астында: жаңа мамандықтар әлемінде қалай табысқа жету керек. – М.: Манн, Иванов и Фербер, 2019. – 320 б.
2. «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998.
3. World Economic Forum. The Future of Jobs Report 2023. – Geneva, 2023.
4. Дуйсенбеков К.Ш. Кәсіптік білім беру және кәсіптік бағдар беру: теория мен практика. – Алматы: Білім, 2021. – 256 б.
5. PwC. Workforce of the future: The competing forces shaping 2030. – 2018.
6. McKinsey Global Institute. Jobs lost, jobs gained: Workforce transitions in a time of automation. – 2017.
7. Саленбахер Ю. Жеке бренд жасаңыз: Мүмкіндіктерді қалай табуға, дамытуға және ерекшелеуге болады? – Алматы: Фолиант, 2020. – 208 б.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html