Аннотация қазақ тілінде

Бұл мақаланың мақсаты заманауи білім беру жағдайында орта мектеп оқушыларының бойында рухани-азаматтық тәрбиені қалыптастырудың теориялық негіздерін, өзектілігін және практикалық жолдарын қарастыру. Зерттеу әдіснамасына тарихи-педагогикалық талдау, ғылыми әдебиеттер мен нормативтік құжаттарды шолу, сондай-ақ белгілі педагог-ойшылдардың тәжірибесін жүйелеу кіреді. Мақалада рухани-азаматтық тәрбиенің мәні мен маңызы ашылып, оны қалыптастырудың негізгі бағыттары (мемлекеттік тіл мен тарихты оқыту, ұлттық мәдени мұраны, рәміздер мен дәстүрлерді құрметтеу) нақтыланған. Нәтижелер көрсеткендей, бұл үдерістің сәттілігі отбасы, мектеп және қоғамның бірізді әрекетіне, сондай-ақ ұлттық құндылықтар мен әлемдік адамзаттық идеалдарды үйлестіре білуге тікелей байланысты. Мақала мұғалімдер мен тәрбиешілерге практикалық ұсыныстар береді.

Аннотация на русском языке

Цель данной статьи – рассмотрение теоретических основ, актуальности и практических путей формирования духовно-гражданского воспитания у учащихся средней школы в условиях современного образования. Методология исследования включает историко-педагогический анализ, обзор научной литературы и нормативных документов, а также систематизацию опыта известных педагогов-мыслителей. В статье раскрывается сущность и значение духовно-гражданского воспитания, конкретизируются основные направления его формирования (изучение государственного языка и истории, уважение национального культурного наследия, символов и традиций). Результаты показывают, что успешность этого процесса напрямую связана с последовательными действиями семьи, школы и общества, а также с умением гармонизировать национальные ценности и общечеловеческие идеалы. Статья предлагает практические рекомендации для учителей и воспитателей.

Abstract in English

The purpose of this article is to examine the theoretical foundations, relevance, and practical ways of forming spiritual and civic education in secondary school students within the context of modern education. The research methodology includes historical-pedagogical analysis, a review of scientific literature and normative documents, as well as systematization of the experience of renowned educational thinkers. The article reveals the essence and importance of spiritual and civic education, specifying its main directions (learning the state language and history, respecting national cultural heritage, symbols, and traditions). The results indicate that the success of this process is directly related to the consistent efforts of the family, school, and society, as well as the ability to harmonize national values and universal human ideals. The article provides practical recommendations for teachers and educators.

Кіріспе

Қазақстанның әлемдік қоғамдастықта орнын нығайту, тәуелсіздігін сақтап, даму жолында табысты жүруі бүгінгі жас ұрпақтың сапалы білімі мен жан-жақты тәрбиесіне тікелей байланысты. Елбасының бірқатар бастамалары мен «Қазақстан-2030» стратегиясында адам капиталын дамытуға, халықтың рухани жаңғыруына ерекше көңіл бөлінуі осының айғағы. Рухани-азаматтық тәрбие – бұл жеке тұлғаның Отанына, тарихына, мәдениетіне деген сүйіспеншілік сезімдерімен қатар, адамгершілік құндылықтар мен әлеуметтік жауапкершілік сезімін біріктіретін кешенді үдеріс. Ол жас адамның өзін мемлекетінің тиімді азаматы ретінде сезінуіне, белсенді әлеуметтік ұстанымға ие болуына ықпал етеді [1, б. 15]. Қазіргі жаһандану дәуірінде мәдениеттердің өзара әрекеттесуі мен ақпараттық ағынның қарқыны артуы жас ұрпақтың ұлттық сәйкестігін сақтап, сонымен бірге ашық, толерантты көзқарас қалыптастыруды талап етеді. Сондықтан мектептегі тәрбие жүйесінде рухани-азаматтық құндылықтарды қалыптастыру өзектілігін жоғалтпай отыр.

Негізгі бөлім

Рухани-азаматтық тәрбиенің философиялық-педагогикалық негіздері терең тарихи тамырларға ие. Қазақтың дәстүрлі қоғамында тәрбие (ата-бабалардың тәжірибесін ұрпаққа жеткізу) әрқашан басты орын алған. Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин, Шоқан Уәлиханов сияқты ойшылдар өз еңбектерінде азаматтық сана мен жоғары адамгершілік қасиеттерді қалыптастырудың маңыздылығын атап өткен. ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялылары Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов білім мен тәрбиені ұлттық сана-сезімді оятудың негізгі құралы деп тапқан [2, б. 89]. Әлемдік педагогикалық ой тарихында да Я.А. Коменский, К.Д. Ушинский, А.С. Макаренко сынды ғалымдар азаматтық позиция мен моральдық тұлғаны қалыптастыруды тәрбиенің маңызды міндеті деп санаған.

Қазіргі заманғы тұрғыдан алғанда, рухани-азаматтық тәрбие мектеп оқушыларының бойында келесі негізгі құндылықтар мен сапаларды қалыптастыруға бағытталуы керек: Отанына деген сүйіспеншілік және патриотизм; ұлттық және әлемдік мәдениетке құрмет; заңға бағынушылық пен азаматтық жауапкершілік сезімі; сыни және шығармашылық ойлау қабілеті; толеранттылық пен өзге ұлт өкілдеріне деген сыйластық [3, б. 112]. Бұл сапаларды қалыптастыру үшін мектеп білім беру процесінде келесі бағыттарды жүзеге асырады: мемлекеттік тіл мен ұлттық тарихты терең оқыту; Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздерін (Елтаңба, Ту, Әнұран) зерттеу және құрметтеу; ұлттық салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптармен таныстыру; отан тарихының ерлік беттерін, атақты тұлғаларын зерттеу; азаматтық және құқықтық сауаттылықты дамыту.

Осы мақсаттарға жетуде сабақ ішілік және сыныптан тыс жұмыс формаларының үйлесімділігі аса маңызды. Тарих, әдебиет, өзін-өзі тану сабақтарындағы мәтіндер мен тарихи деректер талдау, дискуссия, жобалар жасау арқылы оқушылардың отансүйгіштік сезімін оята алады. Мысалы, Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың «Тарих толқында» кітабы немесе Абайдың философиялық термелері сыныптық талқылауға негіз бола алады [4]. Сыныптан тыс шаралар ретінде мұражайларға, тарихи орындарға сапарлар, атақты тұлғалардың мерейтойларын атап өту, волонтерлік қозғалыстарға қатысу тиімді әдістер болып табылады.

Рухани-азаматтық тәрбиенің сәттілігі тек мектепке ғана емес, оқушының тұңғыш тәрбие ордасы болып табылатын отбасына да тәуелді. Ата-ана баласына ана тілін, отбасылық құндылықтарды, ата-бабалар жолдарын үйрету арқылы патриотизмнің негізін қалайды. Сондықтан мектеп пен отбасының тығыз ынтымақтастығы, бірізді тәрбиелік стратегиясы қажет. Сонымен қатар, ақпараттық кеңістіктегі (әлеуметтік желілер, медиа) ықпалды ескере отырып, оқушыларды ақпаратты сыни талдай білуге, ұлттық және адамзаттық құндылықтарды қорғай білуге үйрету маңызды.

Тәрбие жұмысын жүргізудегі негізгі қиындықтардың бірі – формализм мен ритуалдылықтан аулақ болу, яғни тәрбиелік шаралардың нақты мазмұннан арылып, ресми рәсімге айналу қаупі. Сондықтан әрбір іс-шара оқушының ішкі әлеміне әсер ететін, оны ойландыратын, сезімдерін қозғайтын мазмұнды болуы тиіс. Педагогтар үшін оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеру, олармен ашық диалог құру және жеке тұлға ретінде құрметтеу аса маңызды.

Белсенді оқу әдістерін қолдану рухани-азаматтық тәрбиені тиімдірек етеді. Мысалы, проблемалық оқыту арқылы оқушылар қазіргі қоғамның өзекті мәселелерін (мысалы, экологиялық тұрақтылық, әлеуметтік әділеттілік) талдап, шешімдер ұсынуға тартылады. Жобалар мен зерттеулер жүргізу, мысалы, «Менің ауылымның тарихи ескерткіштері» немесе «Ата-бабалар жолымен» сияқты тақырыптарда, оқушыға өзінің туған жерімен тікелей байланыс табуға, жергілікті мәдени мұраны зерттеуге мүмкіндік береді. Мұндай тәжірибелік-бағдарланған жұмыс тек теориялық білімді ғана емес, сонымен қатар жеке сезімдік тәжірибені қалыптастырады, бұл отансүйгіштік пен азаматтық жауапкершілікті тұрақтырақ негіздеуге ықпал етеді [5, б. 143-145].

Қорытынды

Оқушылардың бойында рухани-азаматтық тәрбиені қалыптастыру – Қазақстанның болашағын анықтайтын ұзақ мерзімді, жүйелі және кешенді педагогикалық үдеріс болып табылады. Бұл жолдағы негізгі алғышарт – ұлттық мәдени кодтар мен әлемдік адамзаттық құндылықтарды үйлестіре білу, оқыту мен тәрбиенің біртугас болуы, отбасы, мектеп және бүкіл қоғамның бірізділігі. Тиімді тәрбие тек білім беру арқылы ғана емес, өмірмен астасып, жас ұрпақтың күнделікті тәжірибесінің бір бөлігіне айналуы арқылы жүзеге асады. Тәрбиенің нәтижесі – өз Отанын, тарихын білетін, оны мақтан тұтатын, бірақ сонымен бірге сыни ойлай алатын, құқықтары мен міндеттерін түсінетін, басқа мәдениеттерге құрметпен қарайтын және елдің дамуына белсенді үлес қосуға дайын жан-жақты дамыған тұлға. Осындай ұрпақты тәрбиелеу – ел көшбасшыларының да, әрбір ұстаздың да, әрбір ата-ананың алдында тұрған іргелі міндет.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының Білім беру туралы Заңы (2018 жылғы 27 желтоқсандағы өзгерістер мен толықтырулармен). – Нұр-Сұлтан, 2018.
2. Оспанова Б.Т. Қазақтың дәстүрлі педагогикалық мәдениеті. – Алматы: «Қазақ университеті», 2015. – 256 б.
3. Banks, J. A. Diversity and Citizenship Education: Global Perspectives. – San Francisco: Jossey-Bass, 2004. – 485 p.
4. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқыны. – Астана: «Фолиант», 2017. – 272 б.
5. Халфин С.А., Иванова С.В. Гражданское воспитание в поликультурном обществе: теория и практика. – М.: «Академия», 2019. – 198 б.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html