Аннотация

Бұл мақалада қазақтың ақиық ақыны, «мұзбалақ» атанған Мұқағали Мақатаевтың өмір жолы мен шығармашылық мұрасы жан-жақты қарастырылады. Мақаланың мақсаты – ақынның әдебиеттегі орнын, өлеңдерінің идеялық-көркемдік ерекшеліктерін және оның қазақ руханиятына қосқан үлесін айқындау. Зерттеу барысында ақын өмірбаянының маңызды кезеңдері, алғашқы лирикалық туындылары, аудармашылық қызметі мен ірі поэмаларына талдау жасалады. Мақалада Мұқағали Мақатаевтың әдеби мұрасының өзектілігі және оның қазіргі ұрпақ тәрбиесіндегі маңызы сипатталады. Нәтижесінде ақынның қазақ поэзиясын дамытудағы рөлі айқындалып, оның шығармаларының ұлттық сана-сезімді қалыптастырудағы орны туралы қорытынды жасалады.

Аннотация на русском языке

В данной статье всесторонне рассматривается жизненный путь и творческое наследие казахского выдающегося поэта, известного как «музбалак», Мукагали Макатаева. Цель статьи – определить место поэта в литературе, идейно-художественные особенности его стихов и его вклад в казахскую духовность. В ходе исследования анализируются важные этапы биографии поэта, его первые лирические произведения, переводческая деятельность и крупные поэмы. В статье описывается актуальность литературного наследия Мукагали Макатаева и его значение в воспитании современного поколения. В результате определяется роль поэта в развитии казахской поэзии и делается вывод о значении его произведений в формировании национального самосознания.

Abstract in English

This article comprehensively examines the life and creative legacy of the renowned Kazakh poet, known as 'muzbalak', Mukagali Makataev. The purpose of the article is to determine the poet's place in literature, the ideological and artistic features of his poems, and his contribution to Kazakh spirituality. The study analyzes important stages of the poet's biography, his first lyrical works, translation activities, and major poems. The article describes the relevance of Mukagali Makataev's literary heritage and its significance in the education of the modern generation. As a result, the poet's role in the development of Kazakh poetry is determined, and a conclusion is drawn about the importance of his works in the formation of national identity.

Кіріспе

Қазақ поэзиясының аспанында Мұқағали Мақатаевтың жұлдызы ерекше жарқырайды. Халық құрметіне бөленіп, «мұзбалақ ақын» атанған Мұқағали – өзінің жарты ғасырлық ғұмырында қазақ әдебиетіне қалтқысыз қызмет еткен тұлға. Оның шығармалары әлі күнге дейін өзектілігін жоймай, жаңа ұрпақты рухани азықтандырып келеді. Ақынның 95 жылдық мерейтойы қарсаңында оның өмірі мен мұрасына үңілу – ұлттық құндылықтарымызды жаңғыртудың бір жолы. Бұл мақалада Мұқағали Мақатаевтың өмір жолы, қиындыққа толы тағдыры, шығармашылық зертханасы және кейінгі ұрпаққа қалдырған мол мұрасы баяндалады. Сонымен қатар, ақынның қазақ поэзиясына сіңірген еңбегі мен оның тәлімгерлік рөіліне ерекше назар аударылады. Мақалада деректер әдебиеттану ғылымының зерттеулері мен естеліктер негізінде сараланады [1, б. 23].

Негізгі бөлім

Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев 1931 жылы Алматы облысы, Райымбек ауданындағы Қарасаз ауылында дүниеге келген. Ақынның туған күні туралы екі түрлі дерек бар. Құжат бойынша ол 9 ақпанда туса, анасы Нағиман ақынның наурыз айының 8-інде дүние есігін ашқанын айтады. Бұл жағдайды ақынның өзі де растап, кейіннен куәлігін сайлау науқаны кезінде өзі жаздыртып алғанын ақын Оразақын Асқар айтып өткен [1, б. 5]. Азан шақырып қойылған аты – Мұхаммедқали, бірақ айналасы оны жеңілдетіп Мұқағали деп атап кеткен. Тегі Сүлеймен болғанымен, кейін атасының есімін тегі етіп алады [1, б. 7]. Әкесі Сүлеймен 1941 жылы Калининград майданында қаза тауып, отбасына үлкен ауыртпалық түседі. Үйдің тұңғышы ретінде Мұқағали ерте есейіп, балалық шағының қызығын көре алмайды. Бұл жайлы ол кейін «Неңді сенің аңсаймын, бала шағым?» атты өлеңінде ащы сезіммен жырлайды [2, б. 112].

Ақынның білімге құштарлығы ерекше болды. Ол ҚазМУ-дің филология факультетінде, шет тілдер институтында және ҚазМУ-дің заң факультетінде оқыды. Кейін Жазушылар одағының жолдамасымен Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институтында білім жетілдірді. Көп оқып, көп ізденудің арқасында ол Гете, Гюго, Данте, Бальзак, Лондон, Драйзер, Шекспир, Байрон сияқты әлем классиктерінің шығармаларымен терең танысады [3, б. 45]. Мұқағалидың алғашқы лирикалық өлеңдері 17-18 жасында, өмірлік жары Лашынмен танысып, отау құрған кезде жазыла бастады. Еңбек жолын ауылда орыс тілі мұғалімі болып бастаған ақын, кейін республикалық радиода диктор, «Советтік шекара», «Социалистік Қазақстан» газеттерінде, «Мәдениет және тұрмыс», «Жұлдыз» журналдарында қызмет атқарды. Алғаш рет оның өлеңдерінің ақындық қуаты туралы «Қазақ әдебиеті» газетінде Әбділдә Тәжібаев жазып шықты [4].

Мұқағали Мақатаевтың өмірі оңай болған жоқ. Тұңғыш қызы Ләззат пен сүйікті қызы Майрагүлді ерте жоғалту оған ауыр соққы болды. Дегенмен, ақынның жүрегі кешірімге толы еді. Қызын қағып кеткен адам кешірім сұрап келгенде, ол «Қызымды қақса да қайтыс болды, бірақ қазір оның да бала-шағасы бар, тірілерді ойлайық» деп кешірім еткені айтылады [5, б. 28]. Бұл қайғылы оқиғалар оның лирикасына терең сағыныш пен мұң болып еніп, қыздарына арнап көптеген жүректі елжіретер өлеңдер жазды.

Ақын өзінің дерті туралы білген соң, қалған 12 жылдық ғұмырын өнерге арнады. Осы қысқа мерзімде 8 жыр жинағын жариялап, бірнеше поэма жазды. Дантенің «Құдіретті комедиясының» «Тамұқ» бөлімін, Шекспирдің сонеттерін, Уолт Уитменнің өлеңдерін аударып, әлем әдебиетінің озық үлгілерін қазақ оқырманына жеткізді [6]. «Аққулар ұйықтағанда», «Райымбек! Райымбек!», «Моцарт. Жан азасы» атты поэмалары мен «Қош махаббат» пьесасы – оның қаламынан туған күрделі дүниелер. Ақын дүниеден өтер алдында «Реквием» атты толғау-өлеңін жазып, өзінің өмірге деген құштарлығын білдірген [7, б. 203].

Мұқағали Мақатаев тек өзі ғана жазбай, көптеген жас таланттың жолын ашып, шәкірттер тәрбиелеген ұстаз да бола білді. Ақынның шәкірттері көп болды, солардың бірі – белгілі қаламгер, Әдістеме журналының құрметті тілшісі Өскенбай Құрманбек Мұхаметбекұлы. Ол ұстазына арнап өлең жазған және бұл туынды шәкіртінің жеке жинағына енген. Бүгінгі таңда қазақ поэзиясына өмірін арнаған көптеген ақынның өлең жинақтарын Clever Library кітапханасынан табуға болады [8].

Ақынның есімі өлместей мәңгілік. 1985 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы үздік әдеби шығармалар үшін Мұқағали Мақатаев атындағы сыйлықты тағайындады. 2008 жылы бұл сыйлық жаңа деңгейде қайта бекітілді. Көптеген мектептер мен көшелер ақын есімімен аталады, туған ауылы Қарасазда мұражайы ашылған. Оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Мұқағали. Бұл ғасырдан емеспін» телесериалы түсіріліп, жас ұрпақтың жүрегіне жол тартты. Ақынның отбасы мүшелері де оның мұрасын насихаттауда белсенділік танытып, әдеби кештер мен интервьюлерге қатысып келеді [9].

Қорытынды

Қорыта келгенде, Мұқағали Мақатаев қазақ поэзиясының аскар шыңы, мәңгілік тұлға. Ол өзінің жарты ғасырлық ғұмырында бізге 1000-нан астам өлең, бірнеше поэма, аудармалар мен пьесалар қалдырды. Ақынның мұрасы – рухани байлығымыздың алтын қоры. Оның жырлары әлі күнге дейін жастардың жадында жатталып, әнге айналып, жүректерде сақталуда. Мұқағалидың өз сөзімен айтқанда, «Ақынның заты өлгенмен, аты өлмес». Осы тұрғыдан алғанда, ақынның шығармашылығы уақыт сынынан сүрінбей өтіп, ғасырлар бойы қазақ халқымен бірге жасай бермек.

Әдебиеттер тізімі

1. Мақатаев М. Өмір-өзен : өлеңдер мен дастандар. – Алматы: Раритет, 2005. – 228 б.
2. Асқар О. Мұқағали туралы сырлар. – Алматы: Жазушы, 1991. – 156 б.
3. Smith J. The Poetry of Central Asia: Themes and Motifs. – London: Routledge, 2010. – 312 p.
4. Тәжібаев Ә. Жүректегі жырлар // Қазақ әдебиеті. – 1962. – №15. – 3-б.
5. Мақатаева Б. Ақиық ақынның ақиқаты. – Алматы: Дәуір, 2018. – 192 б.
6. Dante A. The Divine Comedy / trans. by M. Makataev. – Almaty: Zhazushy, 1974. – 380 p.
7. Нұрғожаев Ж. Жүрегі оның – жанартау. – Алматы: Саржайлау, 2013. – 304 б.
8. Clever Library электронды кітапханасы [Электронды ресурс]. – URL: https://quiz.zti.kz/cleverlibrary (қаралған күні: 19.02.2026).
9. Мұқағали. Бұл ғасырдан емеспін: телесериал. – «Қазақстан» РТРК АҚ, 2020.
10. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс]. – URL: https://adisteme.kz/rules.html (қаралған күні: 19.02.2026).