Аннотация (қазақ тілінде): Бұл мақаланың мақсаты Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетін қалыптастыру және оны іске асыру процесіндегі салық түсімдерінің рөлін, динамикасын және құрылымдық ерекшеліктерін талдау болып табылады. Зерттеу салықтардың мемлекеттік қаржыландырудағы негізгі көз ретіндегі маңызын, 2017-2019 жылдар аралығындағы бюджеттік статистикаға талдау жасау арқылы қарастырады. Мақалада салық пен салықтық емес түсімдер арақатынасы, бюджет тапшылығы мен профициті, сондай-ақ салықтық әкімшіліктегі цифрландырудың әсері сияқты мәселелер қозғалады. Зерттеу әдісі ретінде статистикалық деректерді салыстырмалы талдау, Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінің және Үкіметтің есептерінің шолуы қолданылды. Нәтижелер салық түсімдерінің бюджет түсімдеріндегі үстемдік екенін (80% -дан асады), бюджет тұрақтылығының және шағын-орта бизнесті қолдаудың негізі екенін растайды. Қорытындылар салық саясатын одан әрі жетілдірудің қажеттілігін көрсетеді [1, б. 45], [2, б. 112], [3].

Аннотация (на русском языке): Цель данной статьи – анализ роли, динамики и структурных особенностей налоговых поступлений в процессе формирования и исполнения государственного бюджета Республики Казахстан. Исследование рассматривает значение налогов как основного источника государственного финансирования на основе анализа бюджетной статистики за 2017-2019 годы. В статье затрагиваются такие вопросы, как соотношение налоговых и неналоговых доходов, дефицит и профицит бюджета, а также влияние цифровизации на налоговое администрирование. В качестве метода исследования использован сравнительный анализ статистических данных, обзор законодательных актов РК и отчетов Правительства. Результаты подтверждают доминирование налоговых поступлений в доходах бюджета (свыше 80%), их роль как основы бюджетной стабильности и поддержки малого и среднего бизнеса. Выводы указывают на необходимость дальнейшего совершенствования налоговой политики [1, p. 45], [2, p. 112], [3].

Abstract in English: The purpose of this article is to analyze the role, dynamics and structural features of tax revenues in the process of formation and execution of the state budget of the Republic of Kazakhstan. The study examines the importance of taxes as the main source of state funding by analyzing budget statistics for 2017-2019. The article addresses issues such as the ratio of tax and non-tax revenues, budget deficit and surplus, as well as the impact of digitalization on tax administration. The research method used is a comparative analysis of statistical data, a review of legislative acts of the Republic of Kazakhstan and Government reports. The results confirm the dominance of tax revenues in budget revenues (over 80%), their role as the basis for budget stability and support for small and medium-sized businesses. The conclusions point to the need for further improvement of tax policy [1, p. 45], [2, p. 112], [3].

Кіріспе

Мемлекеттік бюджет – қазіргі заманғы мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік өміріндегі негізгі институттардың бірі болып табылады. Ол мемлекеттік басқарудың орталық буыны ретінде, елдің ішкі және сыртқы саясатын қаржылық тұрғыдан қамтамасыз етеді. Бюджет түсімдерін қалыптастыруда салықтар ерекше орын алады, өйткені олар бюджет кірістерінің көп бөлігін құрайды және мемлекеттің қаржылық қызметінің тұрақтылығын айқындайды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін салық жүйесі мен бюджеттік процестер бірнеше реформалардан өтті, нәтижесінде бюджет қалыптастырудың тиімді әдіснамасы құрылды. Бұл мақаланың өзектілігі мемлекеттік бюджеттің түсім бөлігі ретінде салықтардың рөлін, олардың құрылымы мен динамикасын жан-жақты талдау қажеттілігінде жатыр. Зерттеудің практикалық маңызы бюджет саясатын әзірлеуге және салықтық реттеуді жетілдіруге бағытталған ұсыныстарды әзірлеуде көрінеді.

Негізгі бөлім

Салықтар – бұл мемлекет тарапынан заңнамалық түрде белгіленген, ақшалай нысандағы міндетті, бір жақты және қайтарымсыз төлемдер. Олардың бюджеттік (фискалдық) қызметі мемлекеттік бюджетті қаржы ресурстарымен толықтыруға бағытталған. Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетінің түсімдерінің құрылымында салық түсімдері үстемдік етеді, олардың үлесі жалпы түсімнің 80-90% құрайды [4]. 2018 жылы Қазақстан Республикасының шоғырландырылған бюджетінің кірістері 13 275,7 млрд теңгені құрады, бұл 2017 жылғы көрсеткішпен салыстырғанда 22,8% өсімді көрсетті. Бюджет түсімдерінің жоспардан асып орындалуы (113,2%) негізінен салық түсімдерінің өсуіне байланысты болды, олар 25,9%-ға немесе 2 278,9 млрд теңгеге өсіп, 11 090,9 млрд теңгеге жетті. Салық түсімдерінің өсуіне тауарларға, жұмыстарға, қызметтерге ішкі салықтардың, соның ішінде қосылған құн салығының (ҚҚС) түсімдерінің артуы ықпал етті. Бюджет түсімдерінің құрылымындағы салықтық емес түсімдердің үлесі төмен (2018 жылы шамамен 1,8%) болып қала берді, бұл бюджеттің негізінен салық түсімдеріне тәуелді екенін көрсетеді.

Бюджет түсімдерін қалыптастыруда корпорациялық табыс салығы (КТС), жеке табыс салығы (ЖТС), ҚҚС және акциздер маңызды рөл атқарады. Мысалы, КТС ставкасы 20% деңгейінде белгіленген (ауыл шаруашылығында белгілі бір жағдайларда жеңілдіктер қолданылады). Салықтар бюджет шығыстарын қаржыландыруға қызмет етеді, олардың ішінде әлеуметтік салаға (2018 жылы 24,2%), білім беруге (17,1%), денсаулық сақтауға (10,3%) бағытталған шығыстар ерекше орын алады. Бюджеттің тапшылық немесе профицитті болуы салық түсімдерінің деңгейіне тікелей байланысты. 2018 жылы бюджет 55,4 млрд теңге көлемінде профицитпен аяқталды, бұл салық салудың тиімділігін көрсетеді.

Қазақстанның салық саясаты экономиканы тұрақтандыруға және әлеуметтік теңдікті қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл мақсатта шағын және орта бизнесті (ШОБ) қолдау үшін арнайы салықтық режимдер (мысалы, жеке кәсіпкерлерге патент, жеңілдетілген декларациялау) енгізілген. Мұндай шаралар шағын бизнес субъектілерінің санының артуына ықпал етті, бұл өз кезегінде бюджет түсімдерінің ұлғаюына әкеледі. Жаңа Салық кодексінің енгізілуі салықтық әкімшілікті жеңілдетті және цифрландыруға көшуге мүмкіндік берді. Электрондық салық қызметі салық төлеушілер мен мемлекет арасындағы өзара әрекеттестікті жеңілдетті, салықтық міндеттемелерді орындаудың сапасы мен уақтылылығын арттырды.

Дегенмен, бюджет қалыптастыруда бірқатар мәселелер бар. Олардың бірі – бюджеттің салықтық емес түсімдерге тәуелділігінің төмендігі, бұл экономикалық өзгерістер кезінде бюджет тұрақтылығына әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, салық жүктемесінің әртүрлі экономикалық секторлар арасындағы бөлінуінің теңсіздігі де зерттеуді талап етеді. Мемлекеттік бюджетті қалыптастыруда Ұлттық қордан келетін трансферттердің рөлі де маңызды. 2019 жылы трансферт көлемі 2,45 трлн теңгені құрады, бірақ оның бюджетке тәуелділігін төмендету мақсатында 2021 жылдан бастап трансферт көлемі 2,0 трлн теңгеге дейін қысқартылады.

Халықаралық тәжірибе салық саясатын жетілдірудің маңыздылығын көрсетеді. Дамыған елдерде салық жүйесі экономикалық өсуді ынталандыруға және әлеуметтік шығыстарды қаржыландыруға бағытталған. Қазақстан үшін де салықтардың бюджеттік рөлін нығайту, салық базасын кеңейту және салықтық әкімшілікті цифрландыруды одан әрі дамыту маңызды болып қалады.

Қорытынды

Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетін қалыптастыруда салықтар шешуші рөл атқарады. Олар бюджет түсімдерінің негізгі бөлігін құрайды (80-90%) және мемлекеттің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етеді. 2017-2019 жылдар аралығындағы статистикалық деректер салық түсімдерінің тұрақты өсуін және бюджет жоспарларын орындаудың жоғары деңгейін көрсетеді. Салық саясатының негізгі бағыттарына шағын және орта бизнесті қолдау, салықтық әкімшілікті жеңілдету және цифрландыруды енгізу жатады. Бұл шаралар ШОБ санының артуына және бюджет түсімдерінің ұлғаюына әкелді. Дегенмен, бюджеттің салықтық емес түсімдерге тәуелділігінің төмендігі және салық жүктемесінің теңсіз бөлінуі сияқты мәселелер салық саясатын одан әрі жетілдіруді талап етеді. Болашақта салық базасын кеңейту, салықтық әкімшілікті цифрландыруды тереңдету және халықаралық тәжірибеге сәйкестендіру негізгі бағыттар болып табылады. Тиімді салық саясаты Қазақстанның экономикалық дамуы мен әлеуметтік тұрақтылығының кепілі болып қала береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Үмбетәлиев А.Д., Керімбек Ғ.Е. Салық және салық салу. – Алматы: Экономика, 2018. – 320 б.
2. Аронов А.В. Налоговая политика и налоговое администрирование. – М.: Экономистъ, 2017. – 415 с.
3. Bird, R. M., & Zolt, E. M. Redistribution via Taxation: The Limited Role of the Personal Income Tax in Developing Countries. UCLA Law Review, 2005, Vol. 52, No. 6, pp. 1627-1695.
4. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі. Бюджеттік статистиканың бюллетені. 2019 жыл.
5. Сейдахметова Ф.С. Налоги в Казахстане: учебное пособие. – Алматы: Бастау, 2020. – 256 с.
6. Pomerleau, K. The Impact of Tax Reform on Economic Growth: A Review of Evidence from OECD Countries. Tax Foundation, 2018.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html