Аннотация (Қазақ тілінде): Бұл мақалада мектеп жасына дейінгі кезеңдегі балаларды ұлттық ойындар арқылы тәрбиелеудің теориялық негіздері мен практикалық әдістері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – ұлттық ойындардың баланың дамуына әсерін талдау және оларды заманауи білім беру процесіне тиімді енгізу жолдарын ұсыну. Ғылыми талдау, салыстыру, жалпылау әдістері қолданылды. Нәтижелер ұлттық ойындардың тәрбиелік-білімдік потенциалын толық ашатын педагогикалық технологияның маңыздылығын көрсетеді. Ұлттық ойындар баланың жеке басын, рухани-мәдени және физикалық қасиеттерін үйлесімді дамытудың тиімді құралы ретінде қызмет ете алады [1, б. 57; 3].

Аннотация (на русском языке): В данной статье рассматриваются теоретические основы и практические методы воспитания детей дошкольного возраста посредством национальных игр. Цель исследования – проанализировать влияние национальных игр на развитие ребенка и предложить пути их эффективной интеграции в современный образовательный процесс. Применены методы научного анализа, сравнения, обобщения. Результаты демонстрируют важность педагогической технологии, полностью раскрывающей воспитательно-образовательный потенциал национальных игр. Национальные игры могут служить эффективным средством гармоничного развития личности ребенка, его духовно-культурных и физических качеств [1, б. 57; 3].

Abstract (in English): This article examines the theoretical foundations and practical methods of educating preschool children through national games. The aim of the study is to analyze the impact of national games on child development and to propose ways for their effective integration into the modern educational process. Methods of scientific analysis, comparison, and generalization were used. The results demonstrate the importance of a pedagogical technology that fully reveals the educational potential of national games. National games can serve as an effective tool for the harmonious development of a child's personality, his spiritual, cultural and physical qualities [1, p. 57; 3].

Кіріспе

Қазіргі таңда қазақстандық қоғамда ұлттық сананы нығайту, балаларды жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиелеу мәселелері ерекше өзектілікке ие. Мектеп жасына дейінгі тәрбие – бұл тұлғаның негізгі қасиеттерінің қалыптасып, өмірлік бағдарлардың тұрақтанатын маңызды кезеңі. Осы кезеңде ұлттық ойындар арқылы тәрбиелеу жүйесін құру – педагогиканың негізгі міндеттерінің бірі болып табылады.

Ұлттық ойындар – халықтың тарихи тәжірибесінің, өмір сүру дағдыларының, салт-дәстүрлері мен әлемді қабылдау ерекшеліктерінің бірегей көрінісі. Олар ғасырлар бойы жетіліп, ата-баба мұрасы ретінде буыннан буынға жеткізіліп отырған құндылықтар. Бұл байлықты мектеп жасына дейінгі балалардың тәрбиесі мен дамуына енгізу тек олардың мәдени кодтарымен танысуына ғана емес, сонымен бірге физикалық, эмоционалдық, интеллектуалдық және әлеуметтік дамуына терең әсер етеді [2, б. 34].

Сондықтан зерттеудің мақсаты – ұлттық ойындардың мектеп жасына дейінгі білім беру процесіндегі педагогикалық мүмкіндіктерін жан-жақты талдау және оларды заманауи педагогикалық технологиялармен үйлестіре отырып, тәрбиешілерге тиімді әдістемелік ұсыныстарды әзірлеу болып табылады.

Негізгі бөлім

Ұлттық ойындардың мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеудегі ролін үш негізгі аспектіде қарастырған дұрыс: білім беру, тәрбиелеу және дамытушылық.

Білім беру аспектісі. Ұлттық ойындар балаға өзінің халқының тарихы, құндылықтары, тіршілік ету ортасы туралы білімді қызықты және қолжетімді түрде жеткізеді. Мысалы, «Киіз үй» сияқты ойындар қазақтардың дәстүрлі тұрмысын, «Ақ сүйек» ойыны наным-сенімдер мен санға деген көзқарасты таныстырады. Осындай ойындар баланың әлем туралы түсінігін кеңейтіп, сөздік қорын байытады [4].

Тәрбиелеу аспектісі. Ойындар балалардың әлеуметтенуінің негізгі ортасы болып табылады. «Айгөлек», «Орамал алу» сияқты топтық ойындар балалардың бір-бірімен қарым-қатынас жасау дағдыларын, ынтымақтастық пен бәсекелестік сезімін, жауапкершілік пен шыдамдылықты дамытады. Ұлттық ойындардың көпшілігі достық пен адалдық, үлкендерге сыйластық, табиғатқа қамқорлық сияқты жақсы қасиеттерді тәрбиелейді. Психологиялық зерттеулер ойын процесінде балалардың эмоционалдық саласы белсенді дамитынын көрсетеді [1, б. 89].

Дамытушылық аспекті. Ұлттық ойындар баланың барлық даму салаларына жан-жақты әсер етеді. Физикалық даму үшін «Қыз қуу», «Білектесу» сияқты ойындар дене күшін, ептілікті, қозғалыс координациясын дамытуға мүмкіндік береді. Интеллектуалдық даму үшін «Ақ сандық – Көк сандық», «Тақия жасыру» сияқты ойындар логикалық ойлау, жад, бақылау қабілеттерін жетілдіреді. Ал «Тоғыз құмалақ» сияқты үстел-үсті ойындары стратегиялық ойлауды тәрбиелейді. Баланың шығармашылық қабілеті мен танымдық белсенділігі де ойын арқылы қалыптасады [3].

Дегенмен, ұлттық ойындардың әсері олардың қалай ұйымдастырылғанына тікелей байланысты. Тәрбиешілер келесі педагогикалық принциптерді сақтауы қажет:

• Жастандық пен жеке басқа көзқарас. Ойын тақырыбы мен мазмұны балалар тобының жасына, қызығушылығына және даму деңгейіне сәйкес келуі тиіс.
• Түсіндіру және таныстыру. Ойынның тарихи шығу тегі, ережелері, құралдары туралы балаларға қолжетімді тілмен түсінік беру маңызды.
• Ойындық және жарыс элементтерінің үйлесімі. Баланың қызығушылығын сақтау үшін ойынды қызықты ету керек, бірақ та жарыс элементінің тым күшеюі қауіпсіздік сезіміне кері әсер етуі мүмкін.
• Жаңа технологиялармен интеграция. Ұлттық ойындарды мультимедиялық құралдар, анимициялар арқылы таныстыру тиімді болуы мүмкін.

Практикада жеке ұлттық ойындарды жобалар мен тақырыптық апталарға біріктіру (мысалы, «Қазақтың дәстүрлі киімдері», «Ұлы дала мәдениеті») арқылы кешенді тәсілді қолдану өте нәтижелі. Бұл тәсіл балаларға бөлінген оқу материалын жан-жақты қабылдауға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, отбасымен жұмыс істеу аса маңызды рөл атқарады. Ата-аналарды ұлттық ойындарды үйде жалғастыруға тарту, «ана-бала» ойындарын ұйымдастыру ұлттық мәдениетті отбасылық дәстүрге айналдыруға септігін тигізеді.

Қорытынды

Ұлттық ойындар – бұл мектеп жасына дейінгі тәрбиенің құрал-жабдықтар қорабындағы тек қана бір элемент емес, сонымен бірге баланың жеке басын тұтастай дамытуға бағытталған қуатты педагогикалық жүйе. Олар балаларға ұлттық кодты, халықтың дүниетанымын танытудың табиғи және тиімді жолы болып табылады.

Талдау нәтижелері көрсеткендей, ұлттық ойындарды тиімді пайдалану үшін оларды заманауи білім беру талаптарына сай, жас ерекшеліктерін ескере отырып, педагогикалық технология ретінде саналы түрде құру қажет. Бұл технология ойындардың білім беру, тәрбиелеу және дамытушылық функцияларының үйлесімді іске асырылуын қамтамасыз етуі тиіс.

Ұлттық ойындарды тәрбие процесіне кешенді енгізу балалардың рухани-мәдени құндылықтарды меңгеруін тереңдетіп, өз халқына деген мақтаныш пен сүйіспеншілік сезімін қалыптастырады. Бұл өз кезегінде ұлтжанды, өз тарихын білетін, дүниежүзілік құндылықтарды қабылдай алатын және жаһандану жағдайында өзіндік ерекшелігін сақтай білетін теңдеңгір тұлғаны тәрбиелеуге ықпал етеді. Осылайша, ұлттық ойындар арқылы тәрбиелеу – бұл бүгінгі ұрпақтың санасын қалыптастыру мен болашақтың мәдени үздіксіздігін қамтамасыз етудегі маңызды қызмет.

Әдебиеттер тізімі

1. Искакова С.С. Қазақтың ұлттық ойындары және олардың тәрбиелік мәні. – Алматы: Білім, 2018. – 156 б.
2. Нұрғалиева Р.К. Мектеп жасына дейінгі педагогикадағы инновациялық үрдістер. – Нұр-Сұлтан: Астана полиграфия, 2020. – 210 б.
3. Frost, J.L., Wortham, S.C., Reifel, S. Play and Child Development. 5th Edition. – Pearson, 2019. – 480 p.
4. Әбілқасымова А.Е. Бала фольклоры және оның тәрбиелік рөлі. // «Білім және тәрбие» журналы. – 2021. – №4. – Б. 45-52.
5. Göncü, A., & Gaskins, S. (Eds.). Play and Development: Evolutionary, Sociocultural, and Functional Perspectives. – Psychology Press, 2007. – 312 p.
6. Қазақтың ұлттық ойындары: Энциклопедиялық анықтамалық / Құраст. Т.Д. Дәуітов. – Шымкент: «Арыс» баспасы, 2016. – 400 б.
7. Hirsh-Pasek, K., Golinkoff, R.M., Berk, L.E., & Singer, D.G. A Mandate for Playful Learning in Preschool: Presenting the Evidence. – Oxford University Press, 2009. – 145 p.

Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html