Аннотация

Бұл мақала мектеп жасына дейінгі балаларда ұсақ моториканы дамыту арқылы логикалық ойлау дағдыларын қалыптастыру мәселесіне арналған. Зерттеудің мақсаты – саусақ моторикасы мен интеллектуалдық даму арасындағы нейрофизиологиялық байланысты теориялық тұрғыдан қарастырып, осы байланысты нығайтатын тиімді педагогикалық әдістер мен практикалық жаттығуларды ұсыну. Жұмыста әдебиеттерге шолу, педагогикалық бақылау және талдау әдістері қолданылды. Нәтижелер ұсақ моториканы жүйелі түрде жаттықтырудың балалардың логикалық ойлауын, сөйлеуін, зейінін және кеңістіктік бағдарлауын жақсартатынын көрсетеді. Мақалада саусақ гимнастикасы, графикалық жаттығулар, дидактикалық ойындар сияқты әдістемелік материалдар ұсынылған.

Кіріспе

Қазіргі білім беру практикасында мектеп жасына дейінгі балалардың жан-жақты дамуына, әсіресе олардың интеллектуалдық әлеуетін ашуға аса көп көңіл бөлінеді. Бұл контексте ұсақ моториканы дамытудың логикалық ойлау, сөйлеу және танымдық процестердің қалыптасуына әсері тұтастай зерттелетін маңызды педагогикалық мәселелердің біріне айналды. Тақырыптың өзектілігі қазіргі ақпараттық қоғамның болашақ мектеп оқушысынан тек білімді емес, сонымен қатар сыни және логикалық ойлай алу, мәселелерді шеше алу, икемді ойлау қабілеттерін талап етуінен туындайды. Бұл қабілеттердің негізі кішкентай жастан қаланады. Теориялық маңызы нейропсихология мен педагогиканың қиылысында жатыр: ұсақ моториканың дамуы мен мидың сөйлеу және ойлау орталықтарының белсенділігі арасындағы тікелей байланысты түсіну. Практикалық маңызы – мектепке дейінгі мекемелер мен отбасылар үшін ұсақ моториканы дамытудың жүйелі және әсерлі әдістерін ұсыну, бұл баланың жалпы даму деңгейін айтарлықтай жақсарта алады.

Негізгі бөлім

Ұсақ моторика деп қолдың және саусақтардың ұсақ, нәзік, үйлесімді қимылдарын айтады. Бұл қимылдар тұрмыстық (киім түймелеу, тамақтану құралдарын пайдалану) және білім беру (қарындаш ұстау, сызу, жазу) қызметтерді орындау үшін негіз болып табылады. Нейрофизиологиялық зерттеулер бас миының қабығында саусақ қимылдарын басқаратын және сөйлеу қызметіне жауапты орталықтар (Брока және Вернике орталықтары) бір-біріне өте жақын орналасқанын көрсетеді [1, б. 34]. Дәл осы жақындық саусақ қимылдарын белсендірудің сөйлеу орталықтарын да қозғап, тиімділендіретінін түсіндіреді. Осылайша, саусақ моторикасын жаттықтыру тек қолдың ептілігін ғана емес, сонымен бірге мидың жоғары психикалық функцияларын да дамытады.

Логикалық ойлау – бұл нысандар мен құбылыстар арасындағы қатынастарды талдау, салыстыру, жіктеу, жалпылау және себеп-салдар байланыстарын анықтау қабілеті. Бұл қабілеттер пайда болуы үшін мидың белгілі бір құрылымдары (алдыңғы ми қабығы, темені ми) жетілуі керек. Ұсақ моторикаға арналған күрделі тапсырмалар мидың дәл осы аймақтарын белсендіреді, олардың қызметін жетілдіреді және ойлау процестерін тікелей ынталандырады [2, б. 112]. Мысалы, мозаика жинау, кішкентай бөлшектермен жұмыс істеу, дәл сызықтар салу сияқты тапсырмалар баланы назарлап бақылауға, нысанның пішіні мен өлшемін талдауға, әрекеттерді жоспарлауға және нәтижені болжауға мәжбүрлейді, яғни логикалық ойлаудың барлық негізгі операцияларын қамтиды.

Ұсақ моториканы дамытудың негізгі әдістерін келесідей топтастыруға болады:

1. Саусақ гимнастикасы және жаттығулары. Бұл ең қолжетімді және тиімді әдіс. Оған «Саусақтар сәлемдеседі», «Қайық», «Көзілдірік», «Ағаштар» сияқты жаттығулар жатады. Бұл жаттығулар қол бұлшық еттерін жылындырып, қозғалыс диапазонын кеңейтеді, саусақтардың тәуелсіздігін арттырады.

2. Графикалық жаттығулар. Бұл топқа сызықтар мен фигуралар салу, лабиринттер арқылы жол табу, трафарет бойынша сурет салу, нүктелерді байланыстыру, көшірмелеп салу кіреді. Мұндай жұмыстар қолдың дәлдігін, көз-қол үйлесімділігін дамытады, болашақ жазу дағдыларының негізін қалайды.

3. Дидактикалық ойындар және материалдар. Бұған М. Монтессори әдісі бойынша кішкентай заттармен (түймелер, моншақтар, фасоль) жұмыс, пазлдар мен конструкторларды жинау, арнайы ойыншықтарды (теріге тігу, байлау, түйреу) пайдалану жатады. Бұл ойындар тактильді сезімді, икемділікті және кеңістіктік танымды дамытады.

4. Халықтық ойындар мен ертегілер негізіндегі жаттығулар. «Қолтырауын», «Біз қалай саяхаттадық?», арнайы тақпақтар мен санамақтармен бірге орындалатын қимылдар. Бұл әдіс ойын мен білім беруді үйлестіреді, эмоционалдық жағдайды жақсартады.

Тәжірибелік жұмысты ұйымдастыру кезінде балалардың жас ерекшеліктерін ескеру өте маңызды. 3-4 жастағы балалар үшін қарапайым, қайталанатын қимылдарды (мысалы, моншақтарды ыдысқа салу, пластилиннен доп жасау) ұсыну қажет. 5-6 жаста балаларға күрделірек, нәзік қимылдарды талап ететін (қайшымен кесу, түймені ілмекке ілу, үлгі бойынша сызу) тапсырмалар беруге болады. Барлық жаттығулар ойын формасында ұсынылуы тиіс, өйткені ойын – бұл бала үшін негізгі қызмет түрі. Педагогтың жұмысы тек жаттығуларды ұсынумен ғана шектелмей, сонымен бірге оларды орындаудың дұрыс үлгісін көрсетуге, баланы қолдауға және оның табыстарын бағалауға бағытталуы керек.

Ұсақ моториканы дамытудың нәтижелерін бағалау бірнеше аспектілерді қамтуы тиіс:

- Моторлық дағдылар: қолдың жалпы икемділігі, саусақтардың тәуелсіз қимылдары, қолдың дәлдігі мен жылдамдығы, қолдың қысым күші.

- Сөйлеу дамуы: сөздік қор мен сөйлем құрылымының кеңеюі, дыбысталу сапасының жақсаруы.

- Танымдық процестер: зейіннің тұрақтылығы, есте сақтау көлемі, кеңістіктік бағдарлау және логикалық операцияларды орындау дағдыларының қалыптасуы.

Бұл параметрлерді жүйелі түрде бақылау (сабақтардағы бақылаулар, арнайы диагностикалық тапсырмалар, тесттер) педагогикалық процесті тиімді реттеуге және әрбір балаға жеке тәсіл табуға мүмкіндік береді.

Отбасы мен мектепке дейінгі мекеменің өзара әрекеттесуі табыстылықтың маңызды шарты болып табылады. Ата-аналарға баламен үйде оңай орындалатын жаттығулар туралы консультация беру, олардың жұмысына әдістемелік қолдау көрсету керек. Біріктірілген күш-жігер баланың дамуындағы өзгерістерді тезірек және тұрақты етеді.

Қорытынды

Жоғарыда келтірілген деректер ұсақ моториканы жүйелі түрде дамытудың мектеп жасына дейінгі балалардың логикалық ойлауын қалыптастырудағы аса маңызды рөлін растайды. Ұсақ моториканы дамыту процесі тек қолдың ептілігін арттырумен шектелмей, мидың сөйлеу және интеллектуалдық орталықтарын кеңінен белсендіреді, бұл өз кезегінде баланың жан-жақты дамуына ықпал етеді. Саусақ гимнастикасы, графикалық жаттығулар, дидактикалық ойындар сияқты әдістерді ойын формасында жүйелі түрде қолдану балалардың танымдық белсенділігін арттырады, олардың мәселелерді шешуге, талдауға және жалпылауға деген дағдыларын қалыптастырады. Сондықтан мектепке дейінгі білім беру бағдарламаларында ұсақ моториканы дамытуға арналған жұмыстарға жеткілікті орын беру, бұл бағытта педагогтардың біліктілігін арттыру, сондай-ақ отбасымен тығыз ынтымақтастық – мектепке дейінгі баланы мектепке сәтті дайындаудың, оның интеллектуалдық әлеуетін толық ашудың негізгі алғышарттары болып табылады. Болашақ зерттеулер ұсақ моториканы дамытудың арнайы әдістерінің әртүрлі жас топтарындағы логикалық ойлау операцияларына нақты әсерін тереңірек зерттеуге бағытталуы тиіс.

Әдебиеттер тізімі

1. Венгер Л. А., Пилюгина Э. Г. Воспитание сенсорной культуры ребенка от рождения до 6 лет: Книга для воспитателя детского сада. – М.: Просвещение, 1988. – 144 с.
2. Кольцова М. М. Двигательная активность и развитие функций мозга ребенка. – М.: Педагогика, 1973. – 176 с.
3. Новикова В. П. Математика в детском саду. Развивающие игры и занятия. – М.: Мозаика-Синтез, 2010. – 160 с.
4. Montessori, M. The Absorbent Mind. – New York: Holt, Rinehart and Winston, 1967. – 304 p.
5. Gabbard, C. P. Lifelong Motor Development. – 7th ed. – Philadelphia: Wolters Kluwer, 2018. – 432 p.
6. Бехтенова Е. Е. Дарындылықты дамыту: мектепке дейінгі жастағы балалармен жұмыс. – Алматы: Білім, 2015. – 200 б.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html