Аннотация. Бұл мақала мектеп оқушыларының мәтін талдау дағдыларын дамытудағы тиімді педагогикалық тәсілдерге арналған. Зерттеудің мақсаты – дайын талдау үлгілері мен тірек (кілт) сөздерді қолдану арқылы оқушылардың талдау қабілетін жетілдірудің мүмкіндіктерін және шектеулерін анықтау. Жұмыста іс-әрекетті зерттеу әдісі қолданылып, қазақ, орыс тілдері және тарих пәндері мұғалімдерінің бірлескен жобасында төрт сабақтық циклдағы тәжірибе сипатталған. Әр сабақтан кейін оқушылардың жұмысы талданып, әдістер жетілдірілді. Нәтижелер көрсеткендей, үлгілермен жұмыс оқушының талдау туралы түсінігін қалыптастыруда негізгі рөл атқарады, ал тірек сөздер, әсіресе В және С деңгейлі оқушылар үшін, олардың талдауын құрылымдап, сөйлемдерін байланыстыруға көмектеседі. Бірақ тірек сөздерді дұрыс таңдап, оларды шаблонға айналдырмау қажеттілігі атап өтілген. Мақала мұғалімдерге практикалық ұсыныстар береді.

Аннотация. Данная статья посвящена эффективным педагогическим подходам в развитии навыков анализа текста у школьников. Цель исследования – определить возможности и ограничения использования готовых образцов анализа и опорных (ключевых) слов для совершенствования аналитических способностей учащихся. В работе применен метод исследования действием, описана практика в рамках совместного проекта учителей казахского, русского языков и истории, включающего цикл из четырех уроков. После каждого урока анализировалась работа учащихся, методы совершенствовались. Результаты показывают, что работа с образцами играет ключевую роль в формировании у учащихся понимания анализа, а опорные слова, особенно для учащихся уровня В и С, помогают структурировать их анализ и связывать предложения. Однако подчеркивается необходимость правильного подбора опорных слов и избегания их превращения в шаблон. Статья предлагает практические рекомендации для учителей.

Кіріспе. Қазіргі ақпараттық қоғамда мәтіндік ақпаратпен жұмыс істеу, оны сыни тұрғыдан талдау, пайымдау және қорытындылау қабілеті – білім алушының негізгі құзыреттіліктерінің бірі болып саналады. Бұл дағды тек тілдік пәндерде ғана емес, барлық білім саласында қажет. Алайда, практика көрсеткендей, көптеген оқушылар, әсіресе бірінші тілде оқитындар, мәтіннің мазмұнын түсінуден оны терең талдау, аргументтеу және тұжырымдау кезеңіне өтуде қиындықтарға тап болады [1, б. 78]. Бұл мәселе сыртқы жиынтық бағалау сияқты стандартты тестілеу нәтижелерінде де көрініс табады. Осыған байланысты мұғалімдер алдында оқушылардың талдау дағдысын тиімді жетілдірудің әдіснамалық тәсілдерін іздеу міндеті тұр. Соңғы жылдары үлгілер (образцы) және тірек сөздер (опорные слова) сияқты құралдарды қолдану кеңінен тарағанымен, олардың нақты тиімділігі, артықшылықтары мен кемшіліктері жүйелі зерттелмеген. Осылайша, бұл мақалада үлгілер мен тірек сөздерді қолдана отырып, оқушылардың мәтін талдау дағдыларын дамытудың мүмкіндіктері іс-әрекетті зерттеу тәжірибесі негізінде талданады.

Негізгі бөлім. Зерттеу әдіснамасы және ұйымдастыру. Зерттеу Өскемен қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінде қазақ тілі, орыс тілі және тарих пәндері мұғалімдерінің бірлескен жобасы ретінде жүргізілді. Негізгі зерттеу сұрағы: «Дайын талдау үлгілері мен тірек сөздерді қолдану арқылы оқушылардың мәтін талдау дағдыларын жетілдіруге бола ма?» Жұмыс іс-әрекетті зерттеу циклін құрады: жоспарлау, іске асыру, бақылау, рефлексия және жоспарды түзету. Әр мұғалім өз пәні бойынша бір сабақты (барлығы төрт сабақ) осы тәсілдерді қолдана отырып өткізді, ал қалған мұғалімдер сабаққа қатысып, бақылау жүргізді және кейінірек бірлесе талқылады.

Бірінші цикл: негіздерді қалау және алғашқы қиындықтар. Бірінші сабақ (қазақ тілі) үш тапсырмадан тұрды, соңғысы оқушыларға тірек сөздер мен талдау алгоритмі берілген кесте негізінде мәтінді жеке талдауды талап етті. Нәтижелер А және В деңгейлі оқушылардың тапсырманы орындай алғанын, ал С деңгейлі оқушылардың тірек сөздерді қолданғанымен сөйлемдерді дұрыс байланыстыра алмағанын, баяндауыштарды дұрыс таңдауда қателіктер көп жібергенін көрсетті. Бұл тірек сөздердің жеткіліксіздігі немесе олардың дұрыс қолданылмауы мәселесін көрсетті.

Екінші цикл: түзетулер мен жетілдірулер. Бірінші талқылау негізінде келесі ұсыныстар енгізілді: 1) үлгі мен алгоритмді топтық жұмыста тереңірек талдау; 2) тірек сөздерді, әсіресе В және С деңгейлі оқушыларға арналған баяндауыштарды ескере отырып, саралап құрастыру; 3) жұптық және жеке жұмысты араластыру. Екінші сабақта (қазақ тілі) нәтижелер айтарлықтай жақсарды: оқушылардың жұмысы жүйелірек, стильдік қателер азайды. Алайда, жаңа мәселе пайда болды: оқушылар үлгіні өте жақсы қолданды, бірақ екі мәтін де бір жанрда болғандықтан, олардың шаблонға түсу қаупі байқалды. Сонымен қатар, дайын тірек сөздер оқушылардың дербес ойлауын шектеуі мүмкін деген болжам айтылды.

Үшінші цикл: икемділік пен таңдау мүмкіндігін арттыру. Осы бақылауларды ескере отырып, үшінші сабақта (орыс тілі) тірек сөздердің бірнеше нұсқасы ұсынылып, оқушыларға таңдау мүмкіндігі берілді, сонымен қатар перифраза (мағынаны басқа сөзбен беру) және ақпаратты өңдеу жаттығуларына көбірек көңіл бөлінді. Нәтижесінде А деңгейлі оқушылар ақпаратты тереңірек өңдеді, ал В және С деңгейлі оқушылар тірек сөздерді икемдірек қолданып, талдауларын жақсы байланыстыра алды. Оқушылардың шаблоннан шығып, өз таңдауын жасауына мүмкіндік туылды.

Төртінші цикл: жаңа контексттегі қолдану. Алдыңғы сабақтардағы табыстың себебі тақырыптың ұқсастығы болуы мүмкін деген күмәнді жою үшін төртінші сабақ (тарих) өзгеше жоспарланды. Оқушыларға алдымен ұқсас мәтіннің талдау үлгісі көрсетіліп, топпен талданып, содан кейін жаңа мәтінге қатысты SWOT-талдау жасау тапсырылды. Тірек сөздер ретінде бірнеше нұсқа ұсынылды. Нәтижелер өте онтайлы болды: А деңгейлі оқушылар үлгі негізінде тамаша талдау жасап, тіпті өз аргументтерін де қосты; В деңгейлі оқушылар жылдам және дәйекті талдай алды; С деңгейлі оқушылар негізгі терминдер мен оқиғаларды дұрыс іріктеп, нақты талдау жасады.

Талдау және қорытындылар. Төрт сабақтық циклды талдау келесі негізгі тұжырымдарды жасауға мүмкіндік берді:

1. Үлгілердің рөлі. Дайын талдау үлгісі оқушыға «талдау деген не» туралы нақты түсінік береді. Ол құрылымды, мақсатты және критерийлері анық әрекеттің моделі ретінде әрекет етеді. Үлгіні талдау арқылы оқушы талдау алгоритмін, маңызды аспектілерді (мысалы, автордың мақсаты, стилі, аргументтері) біледі және кейін оны өз бетінше жаңа материалға қолдана алады. Бұл тәсіл әсіресе талдауға жаңа кіріскен оқушылар үшін өте тиімді.

2. Тірек сөздердің рөлі және оларды дұрыс қолдану. Тірек сөздер, әсіресе В және С деңгейлі оқушылар үшін, мәтіндік талдаудың каркасын құрайды. Олар оқушыға логикалық өтпелерді жасауға, күрделі ойларды құрылымдауға, сөйлемдерді дұрыс байланыстыруға көмектеседі (мысалы, «біріншіден», «соңынан», «осыдан қорытындылаймыз»). Алайда, тірек сөздерді қолдануда екі тәуекел бар: біріншіден, олар шаблонды жауапқа алып келуі мүмкін; екіншіден, олар оқушының өз ойын дамытуына кедергі болуы мүмкін. Сондықтан тірек сөздерді бірнеше нұсқада ұсынып, оқушыға таңдау мүмкіндігін беру, сонымен қатар оларды тек бастапқы кезеңде ғана емес, кезең-кезеңімен азайтып отыру қажет [2, б. 112].

3. Деңгейлік және сараланған тәсіл. Зерттеу әртүрлі деңгейдегі оқушыларға әртүрлі тәсілдердің қажет екенін көрсетті. А деңгейлі оқушылар үшін тірек сөздер көбінесе шектеуші рөл атқарса, В және С деңгейлі оқушылар үшін олар өте қажетті қолдау құралы болып табылады. Сондықтан тапсырмаларды әр деңгейге бөлек құрастыру немесе тірек сөздерді саралап беру қажет.

Қорытынды. Жүргізілген іс-әрекетті зерттеу мәтін талдау дағдыларын дамытуда үлгілер мен тірек сөздерді қолданудың жоғары тиімділігін растады. Дайын талдау үлгісі оқушыларға талдау процесінің нақты көрінісін береді және олардың өздігінен ұқсас тапсырмаларды орындауын қамтамасыз етеді. Тірек сөздер, өз кезегінде, оқушылардың, әсіресе тілдік дайындығы немесе логикалық ойлауы әлі де әлсіз оқушылардың, талдауын құрылымдауға және тілдік құралдарын байытуға көмектеседі. Дегенмен, бұл құралдарды даналықпен қолдану қажет. Үлгілер тек бастапқы кезеңдегі модель ретінде, ал тірек сөздер – тек қолдау ретінде қызмет етуі тиіс. Олар оқушының дербес ойлауын шектемеуі, керісінше, оны дамытуға жол ашуы керек. Мұғалімдерге ұсынылатын негізгі тәжірибелік сабақ – бұл үлгілер мен тірек сөздерді саралап, икемді және контекстке байланысты қолдану, оларды уақыт өте келе босаңсыту және оқушыларды дербес талдауға бағыттау. Осындай кешенді тәсіл оқушылардың тек емтихан тапсырмаларын орындау үшін ғана емес, өмір бойы қажетті сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру үшін де мәтін талдау қабілетін шынымен дамытуға мүмкіндік береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын бағалау: әдістемелік нұсқау. – Астана, 2018. – 120 б.
2. Fisher, D., & Frey, N. Better Learning Through Structured Teaching: A Framework for the Gradual Release of Responsibility. 2nd ed. – ASCD, 2014. – 158 p.
3. Гальперин П.Я. Поэтапное формирование умственных действий // Хрестоматия по возрастной и педагогической психологии. – М.: МГУ, 1980. – С. 97–101.
4. Vygotsky, L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Harvard University Press, 1978. – 159 p.
5. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html