Аннотация

Мақаланың мақсаты – мектеп математика курсында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытудың педагогикалық мүмкіндіктерін анықтау. Бұл тұжырымдаманы білім мен дағдыларды күнделікті өмір мен әртүрлі контексттерде тиімді қолдану қабілеті ретінде қарастыра отырып, зерттеу бұл бағыттағы әдістер мен стратегияларға талдау жүргізеді. Мақалада теориялық талдау, ғылыми әдебиеттерге шолу және қазіргі оқыту тәжірибесінің жүйелеу әдістері қолданылды. Негізгі нәтижелер ретінде функционалдық сауаттылықты дамытудың алты негізгі педагогикалық стратегиясы (өмірмен байланыстыру, жобалар, кейс-стади, топтық жұмыс, рефлексия және дифференциация) анықталды және сипатталды. Пәнаралық байланыс пен математикалық ойындар сияқты құралдардың маңыздылығы көрсетілген. Қорытындыда осы әдістердің жүйелі қолданысы оқушының математикалық білімді өмірде қолдана білу қабілетін арттыратыны, соның арқасында оның білімі тұрақты және мағыналы болатыны дәлелденді.

Кіріспе

Қазіргі білім берудің негізгі парадигмасы білім алушының тек теориялық ақпаратты меңгеруін ғана емес, оны күрделі өмірлік жағдайларда табысты қолдана білу қабілетін дамытуды көздейді. Осы тұрғыдан қарағанда, функционалдық сауаттылық маңызды тұжырымдамаға айналып отыр. Бұл тұжырымдаманы Халықаралық оқушыларды бағалау бағдарламасы (PISA – Programme for International Student Assessment) анықтамасы бойынша «білім мен дағдыларды өмірлік әртүрлі жағдайларда тиімді қолдану қабілеті» деп түсінуге болады [1]. Математика пәні бойынша функционалдық сауаттылық – оқушының математикалық білім, тұжырымдар мен әдістерді табиғат құбылыстарын, технологияларды, экономикалық және әлеуметтік процестерді түсіну мен сипаттау, сондай-ақ жеке, әлеуметтік және кәсіби мақсаттарға қол жеткізу үшін қолдана білуі [2, б. 18].

Өзектілігі бастауыш және негізгі мектеп тұсында оқушыларда математикалық ойлауды қалыптастыру процесінде формальды алгоритмдер мен формулаларды жаттауға емес, олардың мәнін түсінуге және практикалық қолданылуына баса назар аудару қажеттілігінен туындайды. Бұл мәселені шешпегенде, оқушылар математиканы өмірден оқшауланған, абстрактілі пән ретінде қабылдайды, бұл оқуға деген ынтасыздыққа және білімнің тұрақсыздығына әкеледі. Демек, зерттеудің мақсаты – математика сабақтарында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға бағытталған тиімді педагогикалық тәсілдерді жүйелеу және олардың әсерлілігін негіздеу болып табылады.

Негізгі бөлім

Функционалдық сауаттылықты дамыту математика сабағын ұйымдастырудың барлық кезеңдерінде – жаңа материалды меңгертуден бастап, бекітуге, бағалауға дейін ескерілуі тиіс. Тәжірибе мен әдебиеттерді талдау негізінде бірнеше негізгі стратегияларды бөліп көрсетуге болады.

Бірінші стратегия – оқу материалын күнделікті өмір контекстіне енгізу (контекстуализация). Бұл әдіс математикалық тұжырымдар мен есептерді нақты өмірлік жағдайлармен байланыстырады. Мысалы, пайыздар тақырыбын үйрену кезінде жеңілдіктерді есептеу, несие сыйақысын салыстыру немесе рецепттегі ингредиенттердің мөлшерін қайта есептеу сияқты тапсырмаларды қолдануға болады. Бұл оқушының «мен бұны қайда қолдана аламын?» деген сұрағына нақты жауап береді және ішкі мотивацияны арттырады [3].

Екінші стратегия – жобалар мен тапсырмаларды орындау. Ұзақ мерзімді жобалар оқушыларға математикалық аппаратты күрделі, көп қырылы тапсырмаларды шешу үшін қолдануға мүмкіндік береді. Мысалы, «Мектеп бөлмесін жөндеуге арналған бюджетті жоспарлау», «Мектеп алаңындағы жасыл алқаптардың ауданын есептеу» немесе «Мектептегі сұрақтар бойынша сауалнама нәтижелерін статистикалық өңдеу» сияқты жобалар функционалдық дағдыларды интегралды түрде дамытады.

Үшінші стратегия – кейс-стади (жағдаяттық талдау) әдісін қолдану. Бұл әдіс оқушыларды нақты (немесе нақтыға жақын) проблемалық жағдайды талдауға және математикалық құралдарды пайдалана отырып шешім табуға шақырады. Мысалы, ең тиімді мобильді байланыс тарифін таңдау, саяхат маршрутын жоспарлау немесе шағын бизнес үшін киоск орнын таңдау кейстері қаржылық сауаттылық пен талдау дағдыларын дамытады.

Төртінші стратегия – топтық жұмыстың әлеуетін пайдалану. Ұжымдық тапсырмаларды орындау кезінде оқушылар өз идеяларын алмасады, шешімдерді негіздейді, сыни пікірлерді тыңдайды. Бұл коммуникациялық құзыреттілікті дамытумен қатар, математикалық тұжырымдарды түсіндіру қабілетін де жетілдіреді, бұл функционалдық сауаттылықтың маңызды аспектісі болып табылады.

Бесінші стратегия – рефлексияға және шешімдерді негіздеуге баулу. Оқушының дұрыс жауапқа жетуі ғана емес, қолданған жолын, әдістерін, логикалық тізбегін түсіндіре білуі маңызды. «Неліктен сіз осы формуланы таңдадыңыз?», «Шешіміңіздің дұрыстығын қалай тексересіз?» сияқты сұрақтар оқушыны ойлануға, өз әрекеттерін бағалауға мәжбүр етеді.

Алтыншы стратегия – дифференциалды тәсіл. Әр оқушының қабылдау деңгейі мен қызығушылығы ерекше. Біреу үшін қарапайым қаржылық есептер, ал екіншісі үшін күрделі инженерлік есептеулер функционалдық дағдыларды дамытудың нысаны бола алады. Мұғалімнің міндеті – әрбір оқушыға оның қабілеті мен қызығушылығын ескере отырып, өмірмен байланысты тапсырмалар ұсыну.

Бұл стратегияларды іс жүзінде жүзеге асыру үшін бірқатар құралдарды тиімді пайдалануға болады. Біріншіден, пәнаралық байланыстарды белсенді пайдалану. Географиядағы масштабтар, физикадағы формулалар, экономикадағы графиктер, тіпті спорттағы статистика – мұның бәрі математиканың қолданбалы сипатын айқын көрсетеді. Екіншіден, математикалық ойындар мен жарыстарды ұйымдастыру. Стратегиялық ойындар, басқару симуляциялары, логикалық тапсырмалар оқушыларға шешім қабылдауды, болжам жасауды, ықтималдықты бағалауды тәжірибеде үйретеді.

Дегенмен, бұл бағытта бірқатар қиындықтар бар. Оларға мұғалімдердің дәстүрлі бағдарламаға берілгендігі, функциялық тапсырмаларды әзірлеу уақытты қажет етуі, сондай-ақ білімді бағалаудың стандартты жүйелерінің (емтихандар) көбінесе алгоритмдік білімді тестілейтіні, ал функционалдық қолдануды бағалай алмайтыны жатады. Бұл мәселелерді шешу үшін мұғалімдердің біліктілігін арттыру, оқу-әдістемелік кешендерді жаңарту және функционалдық дағдыларды диагностикалаудың жаңа формаларын енгізу қажет [4].

Қорытынды

Математика сабағында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту – бұл оқу процесінің мазмұны мен әдістемесін терең өзгертуді талап ететін жүйелі педагогикалық қызмет. Жоғарыда талданған стратегиялар – контекстуализация, жобалар, кейс-стади, топтық жұмыс, рефлексия және дифференциация – бір-бірін толықтыра отырып, оқушының математиканы тек теориялық пән ретінде емес, өмірлік жағдайларды талдау мен шешім қабылдаудың тиімді құралы ретінде көруіне ықпал етеді.

Осы тәсілдердің сәттілігі оларды жүйелі түрде және интегралды түрде қолдануға, сондай-ақ мұғалімнің өзінің педагогикалық позициясын қайта қарауына байланысты. Оқушының білімін тек емтиханға дайындық деңгейінде емес, оның өмірлік сәттілігі мен белсенді азаматтық позициясын қалыптастырудың бір шарты ретінде қарау керек. Пәнаралық байланыстар мен интерактивті әдістердің көмегімен математика сабағы оқушының шынайы әлемде өзін сенімді сезінуіне және оның іс-әрекетінде саналы таңдау жасауына комектесетін білім беру кеңістігіне айнала алады. Болашақта функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімділігін бағалаудың диагностикалық құралдарын әзірлеу және мұғалімдердің әдістемелік қорын байыту бұл бағыттағы іс-шаралардың сәттілігінің кепілі болады.

Әдебиеттер тізімі

1. OECD. PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. – OECD Publishing, Paris, 2019. – P. 61.
2. Құлманова М.Ш., Ерғалиева Г.Т. Математиканы оқытуда функционалдық сауаттылықты дамытудың педагогикалық шарттары. – Алматы: Білім, 2021. – 150 б.
3. Jablonka, E. Mathematical Literacy. In: Lerman, S. (eds) Encyclopedia of Mathematics Education. – Springer, Dordrecht, 2020. – P. 552-556.
4. Boaler, J. Mathematical Mindsets: Unleashing Students' Potential through Creative Math, Inspiring Messages and Innovative Teaching. – Jossey-Bass, 2016. – 292 p.
5. Национальный план действий по развитию функциональной грамотности школьников на 2022-2026 годы. – Астана, 2022. [Электронды ресурс]. – URL: https://www.gov.kz (қаралған күні: 17.10.2024).
6. UNESCO. Literacy for life: shaping future agendas. – UNESCO Publishing, 2017. [Электронды ресурс]. – URL: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000247563 (қаралған күні: 17.10.2024).
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html