Аннотация: Бұл мақалада Маңғыстау облысының туристік даму әлеуеті жан-жақты талданады. Зерттеудің мақсаты – өңірдің табиғи, тарихи-мәдени ресурстарын, сондай-ақ туризм саласын дамытудың стратегиялық бағыттары мен кедергілерін анықтау, оның Қазақстан экономикасындағы рөлін бағалау. Жұмыста салыстырмалы-географиялық талдау, статистикалық деректерді өңдеу және саяси бағдарламаларды зерделеу әдістері қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, Маңғыстау Каспий теңізімен, бірегей ландшафтылары мен тарихи ескерткіштерімен әлемдік нарықта тартымдылығы жоғары аймақ болып табылады, бірақ оның толық әлеуеті инфрақұрылымның жетіспеушілігі мен жүйелі насихаттың болмауымен шектелуде [1, б. 245; 3]. Мақала өңірдің тұрақты туризмді дамыту жолдарына ғылыми негізделген ұсыныстар береді.

Аннотация: В данной статье всесторонне анализируется туристический потенциал развития Мангистауской области. Цель исследования – определить природные, историко-культурные ресурсы региона, а также стратегические направления и препятствия развития туристической отрасли, оценить его роль в экономике Казахстана. В работе использованы методы сравнительно-географического анализа, обработки статистических данных и изучения политических программ. Результаты показывают, что Мангистау является регионом с высокой привлекательностью на мировом рынке благодаря Каспийскому морю, уникальным ландшафтам и историческим памятникам, но его полный потенциал ограничен недостатками инфраструктуры и отсутствием системной пропаганды [1, с. 245; 3]. Статья предлагает научно обоснованные рекомендации по путям устойчивого развития туризма в регионе.

Кіріспе. Қазақстан Республикасының туристік бейнесін қалыптастыруда Маңғыстау өңірі ерекше орын алады. Ол тек мұнай-газ кен орындарымен ғана емес, сонымен қатар ерекше табиғи ландшафттары, ежелгі тарихи мұралары және Каспий теңізінің жағалауымен белгілі. Бүгінгі таңда елдің туризм саласын әртараптандыру және өңірлік экономикаларды дамыту стратегиясы аясында Маңғыстау облысының туристік әлеуетін толық игеру мәселесі өзектілігі жоғары саяси-экономикалық міндетке айналды.

Туризм – бұл жергілікті тұрғындарға жұмыс орнын құруды, кәсіпкерлікті ынталандыруды, инфрақұрылымды жаңартуды және мәдени мұраны сақтауды қамтамасыз ететін көпсалалы сала. Маңғыстау үшін туризмді дамыту тек экономикалық өсімнің қайнары ғана емес, сонымен қатар өңірдің бірегей мәдениеті мен табиғатын әлемге таныстырудың құралы болып табылады. Осылайша, бұл мақаланың мақсаты – Маңғыстау облысының туристік әлеуетін жүйелі түрде зерттеп, оны тиімді пайдалану жолдарын ұсыну, сонымен қатар «Рухани жаңғыру» бағдарламасы мен «Туған жер» жобасы аясында туристік саланы дамытудың стратегиялық маңызын түсіндіру болып табылады [4].

Негізгі бөлім. Маңғыстау өңірінің туристік әлеуеті бірнеше негізгі компоненттерден тұрады, олардың әрқайсысы арнайы туризм түрлерін дамытуға мүмкіндік береді.

Табиғи-географиялық ресурстар. Аймақтың ең басты артықшылығы – Каспий теңізінің жағалауы. Бұл теңіздік, жағажайлық және круиздік туризмді дамытуға үлкен мүмкіндіктер ашады. Каспийдегі жылдам желдер желкенді спортты дамытуға қолайлы жағдай жасайды. Облыстың оңтүстік бөлігінде орналасқан Қарақия ойпаты – әлемдегі ең терең ойпаттардың бірі (теңіз деңгейінен 132 м төмен), геологиялық және экстремалды туризм үшін тартымды нысан. Сондай-ақ, Үстірт платосындағы Бозжыра шыңдары, Көкесем мен Көкала үңгір тауы сияқты марстың ландшафтына ұқсайтын табиғи нысандар экзотикалық саяхаттарға деген қызығушылықты оятады.

Тарихи-мәдени мұра. Маңғыстау – ежелгі өркениеттер тоғысқан аймақ. Мұнда сан алуан археологиялық ескерткіштер (қорымдар, петроглифтер, қала орнындары) бар. Өңірдің ерекше құндылығы – киелі қабірлер мен зиярат орындары: Шопан ата, Бекет ата, Масат ата, Қараман ата мазарлары. Бұл нысандар діни және мәдени-танымдық туризмнің дамуына негіз болып табылады. Форт-Шевченко қаласындағы тарихи-мәдениет қорығы, Т.Г. Шевченкоға арналған мұражай елдің мәдениет тарихын үйренуге мүмкіндік береді.

Туризмді дамытудың стратегиялық бағыттары және жобалар. Облыс әкімдігі туризмді дамытудың бірнеше басым бағыттарын анықтады:

1. Теңіз туризмі. «Кендірлі» демалыс аймағын дамыту жобасы жағажайлық инфрақұрылымды, қонақ үйлер мен дәмханалар желісін салуды көздейді.
2. Экологиялық және геологиялық туризм. Қарақия ойпаты, Үстірттің ландшафттары сияқты бірегей нысандарды қорғау жағдайында пайдалану.
3. Мәдени-танымдық туризм. Тарихи және діни ескерткіштер желісін салу, оларға жол жүргізу, ақпараттық орталықтар құру.
4. Кәсіпкерлік туризм. Халықаралық конференциялар мен форумдарға қонақ үйлер мен конгресс-орталықтарды дамыту.

Сонымен қатар, «Жезқазған-Бейнеу» темір жол желісінің салынуы инфрақұрылымдық маңызды оқиға болып табылады. Бұл жоба елдің батыс өңірі мен орталығы арасындағы қашықтықты қысқартып, тауарларды тасымалдау шығындарын айтарлықтай төмендетеді, бұл өз кезегінде туристік ағындардың өсуіне ықпал етуі мүмкін.

Дамытудың кедергілері. Өндіруші күштерге қарамастан, Маңғыстауда туризмді дамыту бірқатар мәселелерге тап болады:

1. Инфрақұрылымның жетіспеушілігі. Көптеген тартымды нысандарға жету үшін жол желісі нашар дамыған, комфортты тұру орындарының саны шектеулі.
2. Мамандардың жетіспеушілігі. Туризм саласында білікті гидтер, экскурсоводтар, қонақ үй менеджерлерінің айтарлықтай тапшылығы бар.
3. Насихаттың жетіспеушілігі. Маңғыстау туристік нарықта, әсіресе шетелдіктер арасында, жеткілікті танымал емес. Маркетингтік стратегиялардың тиімділігі төмен.
4. Экологиялық қауіптер. Өнеркәсіптік инфрақұрылымның (мұнай-газ секторы) дамуы табиғи ландшафттарға қауіп төндіруі мүмкін, бұл экологиялық туризм үшін қолайсыз жағдай туғызады.
5. Мәдениетаралық коммуникацияның күрделілігі. Көптеген маңызды нысандардың маңызы мен тарихын шетелдік туристерге жеткізу үшін сапалы аударма қызметі мен ақпараттық материалдардың болмауы.

«Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясындағы «Туған жер» жобасы осы кедергілерді жеңуге бағытталған маңызды тетік болып табылады. Ол жергілікті қоғамдастықтарды өз өңірлерінің тарихын, мәдениетін және табиғатын зерттеуге, қорғауға және насихаттауға белсенді тартады [5].

Қорытынды. Маңғыстау облысы – бұл Қазақстанның туристік картасындағы стратегиялық маңызы бар аймақ. Оның Каспий теңізі, геологиялық бірегейліктері мен бай тарихи-мәдени мұрасы халықаралық нарықта тартымдылықты қамтамасыз ететін бағалы активтер болып табылады. Дегенмен, бұл әлеуетті іске асыру инфрақұрылымдық, кадрлық және маркетингтік кедергілерді жеңуді талап етеді.

Туризмді тұрақты дамыту жолында келесі бағыттарға назар аудару қажет: инфрақұрылымды жандандыру (көлік желілері, коммуникациялар, тұрмыстық қызмет көрсету), туризм саласының мамандарын даярлау және қайта даярлау жүйесін құру, «Туған жер» сияқты ұлттық жобалар негізінде жергілікті қоғамның белсенділігін арттыру, сондай-ақ халықаралық деңгейде тиімді бренд-насихаттау компаниясын жүргізу.

Қорытындылай келе, Маңғыстау өңірі тек туризм үшін ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның мәдениеті мен табиғатының бірегей синтезі ретінде елдің рухани жаңғыруының көрінісі ретінде үлкен болашаққа ие. Осы әлеуетті іске асыру мемлекет пен жеке сектордың, сондай-ақ жергілікті қауымдастықтардың үйлесімді әрекеттесуін талап етеді.

Әдебиеттер тізімі

1. Маңғыстау: энциклопедия. – Алматы: Атамұра, 2008. – 592 б.
2. Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі. Туризмді дамытудың 2023-2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы. [Электрондық ресурс]. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/tourism/documents/details/256925?lang=kk (қаралған күні: 05.05.2024).
3. Hall, C. M., & Page, S. J. The Geography of Tourism and Recreation: Environment, Place and Space. 5th Edition. – Routledge, 2014. – 510 p.
4. Назарбаев Н.Ә. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру». Қазақстандықтарға жолдауы. 12.04.2017. [Электрондық ресурс]. – URL: https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/press_conferences/memleket-basshysynyn-bolashakka-bagdar-ruhani-zhangyru-atty-makalasy (қаралған күні: 05.05.2024).
5. «Туған жер» бағдарламасы. [Электрондық ресурс]. – URL: https://tuganjer.kz (қаралған күні: 05.05.2024).
6. Sharpley, R., & Telfer, D. J. (Eds.). Tourism and Development: Concepts and Issues. 2nd Edition. – Channel View Publications, 2015. – 512 p.
7. Маңғыстау облысының әкімдігі. Өңірді әлеуметтік-экономикалық дамытудың 2020-2024 жылдарға арналған бағдарламасы. – Ақтау, 2019. – 145 б.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html