Аннотация (қазақ тілінде). Бұл мақалада жас ұрпақты отансүйгіштікке тәрбиелеу процесінде ұлттық салт-дәстүр мен мәдени мұраны ұлықтаудың рөлі мен маңызы қарастырылады. Мақаланың мақсаты – ұлттық болмыс пен сананы сақтау, сондай-ақ «Мәңгілік Ел» идеясын іске асыру үшін дәстүрлі құндылықтарды заманауи тәрбие жүйесіне сәтті интеграциялау жолдарын анықтау. Зерттеу әдісі ретінде ғылыми әдебиеттерге талдау, салыстыру және жалпылау қолданылды. Нәтижесінде салт-дәстүрді тек тарихи мұра ретінде емес, сонымен бірге тұлғаның рухани және адамгершілік қасиеттерін қалыптастыратын тікелей тәрбиелік құрал ретінде қарастыру қажеттілігі анықталды. Сонымен қатар, жаһандану жағдайында ұлттық ерекшелікті сақтау және оны жастардың танымына сіңіру үшін салт-дәстүрді сын тұрғысынан жаңғырту мен бейімдеудің маңыздылығы көрсетілді. Қорытындыда білім беру жүйесінде ұлттық тәрбиені нығайтудың негізгі бағыттары ұсынылған.

Аннотация (на русском языке). В данной статье рассматривается роль и значение возвеличивания национальных традиций и культурного наследия в процессе патриотического воспитания молодого поколения. Цель статьи – определить пути успешной интеграции традиционных ценностей в современную систему воспитания для сохранения национальной идентичности и сознания, а также реализации идеи «Мәңгілік Ел». В качестве метода исследования использованы анализ, сравнение и обобщение научной литературы. В результате установлена необходимость рассмотрения традиций не только как исторического наследия, но и как непосредственного воспитательного инструмента, формирующего духовные и нравственные качества личности. Также показана важность критического обновления и адаптации традиций для сохранения национальной уникальности в условиях глобализации и её усвоения молодежью. В заключении предложены основные направления усиления национального воспитания в системе образования.

Abstract (in English). This article examines the role and significance of exalting national traditions and cultural heritage in the process of patriotic education of the younger generation. The purpose of the article is to identify ways to successfully integrate traditional values into the modern education system to preserve national identity and consciousness, as well as to implement the idea of "Мәңгілік Ел" (Eternal Country). The research method used is analysis, comparison and generalization of scientific literature. As a result, the necessity of considering traditions not only as historical heritage but also as a direct educational tool that shapes the spiritual and moral qualities of an individual has been established. The importance of critical renewal and adaptation of traditions to preserve national uniqueness in the context of globalization and its assimilation by youth is also shown. In conclusion, the main directions for strengthening national education in the education system are proposed.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану дәуірінде әрбір ұлт өзінің ұлттық сәйкестігін сақтап қалу мәселесімен бетпе-бет келеді. Бұл процесте жас ұрпақты отансүйгіштікке тәрбиелеу ерекше маңызға ие. Алайда, нағыз отансүйгіштік тек елдің географиялық шекарасына деген сүйіспеншіліктен ғана туындамайды, ол туған халықтың тарихына, тіліне, мәдениетіне және, ең бастысы, ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүріне терең таныммен тығыз байланысты. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің жолдауларында «Дәстүр мен мәдениет – ұлттың генетикалық коды» деп атап өткен [1]. Бұл сөздер ұлттық болмыстың тірегі ретінде салт-дәстүрдің маңыздылығын айқын көрсетеді. Бірақ, бүгінгі динамикалық әлемде дәстүрлерді қатаң консервациялау емес, оларды заман талабына сай жаңғыртып, жас ұрпақтың санасына сіңіруді талап етеді. Осыған байланысты, ұлттық салт-дәстүрді ұлықтау арқылы отансүйгіштік тәрбиенің теориялық негіздерін және практикалық әдістерін зерделеу өзектілігін жоғалтпайды.

Негізгі бөлім

Ұлттық салт-дәстүр – рухани тәрбиенің негізі. Салт-дәстүр дегеніміз – халықтың ұрпақтар тәжірибесінде қалыптасқан және уақыт сынағынан өткен әдет-ғұрыптар, әлеуметтік нормалар мен құндылықтар жүйесі. Қазақ халқының салт-дәстүрлері (қонақжайлық, сыйластық, ата-анаға құрмет, табиғатпен үйлесімді өмір сүру, ата-баба рухына сену) тек сыртқы рәсімдер жиынтығы емес, рухани-адамгершілік тәрбиенің ішкі механизмі болып табылады [2, б. 18]. Мысалы, «бесікке салу» рәсімі тек дәстүрлі әрекет емес, сонымен бірге жаңа өмірге құрмет пен жауапкершілік сезімін тәрбиелейді. Батыр Бауыржан Момышұлының айтуынша, «бесігі жоқ елден қорқамын» [3, б. 25], өйткені бесік – ұлттық тәрбиенің алғашқы ошағы. Осындай дәстүрлі құндылықтар арқылы жас бала өзін ұлттық қауымның бір бөлігі ретінде сезіне бастайды, бұл отансүйгіштік сезімнің пайда болуының алғашқы кезеңі болып табылады.

«Мәңгілік Ел» идеясы мен дәстүрдің үйлесімділігі. «Мәңгілік Ел» концепциясы тек экономикалық гүлденуді емес, сонымен бірге ұлттың рухани тұтастығы мен тарихи сабақтастығын да болжайды. Бұл сабақтастықты қамтамасыз ететін негізгі факторлардың бірі – ұлттық мәдениет пен салт-дәстүр. Әл-Фараби еңбектерінде сипатталған «Ғажап ел» идеясы да осыған негізделген. Мәңгілік ел болу үшін халық өзінің рухани генетикалық кодын – тілін, дінін, әдет-ғұрыптарын сақтауы тиіс [4]. Бірақ бұл дәстүрлерді қатаң музейлік пішінде сақтауды білдірмейді. Керісінше, оларды заман талабына сай сын тұрғысынан қайта қарау және жаңғырту қажет. Тарихтағы билер, мысалы, Әйтеке би, кейбір архаикалық жоралғыларға қарсы шығып, оларды жаңартуды талап еткен. Сол сияқты бүгінде де дәстүрлерді тек формальды түрде емес, олардың мәні мен тәрбиелік әлеуетін түсініп, жаңа шарттарға бейімдеу маңызды.

Жаһандану жағдайында ұлттық салт-дәстүрді сақтау мәселесі. Қазіргі жаһандану процесі ұлттық ерекшеліктерді жою қаупін төндіреді. Батыс мәдениетінің агрессивті таралуы жастар арасында өз мәдениетіне деген қызығушылықтың төмендеуіне, отбасылық құндылықтардың әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Бұл жағдайда ұлттық салт-дәстүрді тек қорғау ғана емес, сонымен бірге оны белсенді түрде насихаттау және білім беру процесіне енгізу аса маңызды. Мектептер мен жоғары оқу орындарында ұлттық тәрбие сабақтарын, дәстүрлі қолөнер шеберханаларын, ұлттық ойындар мен мерекелерді ұйымдастыру жас өсіп келе жатқан буынның санасына ұлттық кодты енгізудің тиімді жолдары болып табылады. Бұл тәжірибе тек қазақстандық емес, сәтті дамыған көптеген елдерде (мысалы, Түркия, Жапония, Корея) қолданылады, онда жаһандануға қарсы ұлттық мәдениетті сақтау саясаты жүргізіледі.

Салт-дәстүр арқылы отансүйгіштік тәрбиені жүзеге асыру әдістемесі. Салт-дәстүрді тәрбиелік құрал ретінде тиімді пайдалану үшін оны білім беру процесімен үйлестіру керек. Бұл мынадай бағыттарда жүзеге асырылуы мүмкін:

1. Тіл мен әдебиет арқылы: Ұлттық фольклорды, дастандарды, заманауи әдебиеттерді оқу, ондағы адамгершілік идеалдарды талқылау.
2. Тарихи-мәдени таным арқылы: Тарихи тұлғалардың (Абай, Шоқан, Алаш қайраткерлері) еңбектері мен идеяларын зерттеу, олардың ұлттық сана қалыптастырудағы рөлін түсіндіру.
3. Тәжірибелік-іс-әрекет арқылы: Ұлттық мерекелерді (Наурыз, Құрбан айт) белсенді белгілеу, дәстүрлі өнер түрлерін (ән, би, қолөнер) үйрену, тарихи-мәдени ескерткіштерге экскурсиялар ұйымдастыру.
4. Отбасылық тәрбие арқылы: Ата-аналардың баласына ұлттық құндылықтарды, шешендік сөздерді, өсиеттерді үйретудегі рөлін күшейту.

Мұның барлығы жас адамға өз тамырын сезінуге, ұлттық мақтаныш пен Отанына деген жауапкершілік сезімін қалыптастыруға көмектеседі. Бірақ бұл процесс жастарды шет ел мәдениетінен толық оқшаулауды емес, олардың санасында ұлттық пен жалпыадамзаттық құндылықтардың үйлесімділігін құруды көздеуі керек.

Қорытынды

Ұлттық салт-дәстүрді ұлықтау – бұл отансүйгіштік тәрбиенің жанды жүрегі. Ол жас ұрпаққа өз тарихы мен мәдениетінің тереңдігін сезінуге, ұлт ретіндегі өзіндік бірегейлігін түсінуге мүмкіндік береді. Бірақ бұл процесті дұрыс ұйымдастыру үшін дәстүрлерді қатаң догма ретінде емес, дамушы, жаңғырушы құбылыс ретінде қарау қажет. Салт-дәстүрді заманауи білім беру жүйесіне сәтті енгізу, оны жастардың қызығушылығын төндіретін, интерактивті формаларда ұсыну арқылы ғана мүмкін болады. Отансүйгіштік – бұл сөзбен ғана емес, іс-әрекетпен, өз ұлтының рухын түсіну мен құрметтеу арқылы көрінетін сезім. Сондықтан ұлттық салт-дәстүрді сақтап, дамыта отырып, оны жаңа буынның санасына сіңіру – бүгінгі күннің ең маңызды міндеттерінің бірі болып табылады. Бұл жолда тек мектеп пен жоғары оқу орындары ғана емес, отбасы, қоғамның барлық мүшелерінің белсенді қатысуы табысқа жетудің кепілі болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына Жолдау. «Қазақстан-2050» стратегиясы. – 2014.
2. Есжанов А.Е. Қазақ халқының ұлттық рухани құндылықтары жайында. – 2011. – Б. 18-22.
3. Губашева С.Г., Отарбай А.Ж. Тәрбие жұмысының әдістемесі. – Алматы, 2008.
4. Smith, A. D. (2009). Ethno-symbolism and Nationalism: A Cultural Approach. London: Routledge.
5. Hobsbawm, E., & Ranger, T. (Eds.). (1983). The Invention of Tradition. Cambridge: Cambridge University Press.
6. Сатыбаев С. Халық әдебиетінің тарихы негіздері. – Алматы, 1992. – 16 б.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html